ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΟΣ,
ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΑΝΑΓΚΑΙΟΣ

Προϊστορικές καταβολές
και διαχρονική εξέλιξη
του Διόνυσου-Βάκχου
στις ανθρώπινες κοινωνίες


Διόνυσος. Ο θεός της έκστασης και του κρασιού, αυτός που θόλωνε τα όρια μεταξύ ανθρώπινου και θεϊκού, μεταξύ αρρενωπότητας και θηλυκότητας, παραφοράς και εγκράτειας.

Ο θεός, που φαινόταν να βρίσκεται στο περιθώριο της κοινωνίας, αλλά στην ουσία βρισκόταν στα θεμέλια του πολιτισμού μας.

Ένας θεός, που τον λάτρευαν όλες οι τάξεις από πολίτες μέχρι δούλους σε μεθυστικές οργιαστικές τελετές.

Ο κίνδυνος για όποιον περιφρονεί την άγρια, εκστατική του δύναμη, αντήχησε σε όλους τους αιώνες κι έφτασε ως τις μέρες μας.

Το να κατανοήσεις τον Διόνυσο και τα στοιχεία έκλυσης και μέθης που ελευθερώνει μέσα μας, βοηθά να καταλάβεις την ιστορία των ανθρώπων. Όχι μόνο τότε, αλλά και τώρα.

Στο άρθρο αυτό θα εξερευνήσουμε τις εξωτικές, ανατολίτικες ρίζες του και τις προϊστορικές καταβολές του. Τα χαρίσματά του, που τον έκαναν να διαφεντεύει στον αρχαίο κόσμο.


Καθισμένος χαλαρά στην άκρη, δίπλα στους βασικούς παίκτες του Πάνθεου, βρίσκεται ο θεός του κρασιού, ο Διόνυσος. (Μουσείο Ακρόπολης, αντίγραφο από τον Παρθενώνα).


Πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια οι αρχαίοι έλληνες λάτρευαν αμέτρητους θεούς, που πίστευαν ότι παρεμβαίνουν σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής.

Ο μύθος λέει ότι ο Διόνυσος γεννήθηκε, όταν ο Δίας μεταμορφώθηκε σε αετό για να σμίξει με μια θνητή, τη Σεμέλη. Αυτό, εννοείται πως ενόχλησε τη γυναίκα του Δία, την Ήρα. Για να μην τα πολυλογούμε, η Σεμέλη έγινε στάχτη. Όμως ο Δίας δεν ήθελε να χάσει τον αγέννητο γιο του. Τον ξερίζωσε λοιπόν από το καρβουνιασμένο λείψανο της μητέρας του και φύτεψε το έμβρυο στον μηρό του. Πήρε τον Διόνυσο μακριά σε μια βουνοπλαγιά, όπου τον ανέλαβαν Νύμφες και τραγοπόδαροι Σάτυροι.

Σήμερα, η ιστορία της προέλευσης του θεού ακούγεται εξωφρενική. Για τους αρχαίους έλληνες συμπύκνωνε όσα ένιωθαν γι΄ αυτόν. Ο Διόνυσος ήταν ένας θεός θνητός αλλά και θείος, πολιτισμένος αλλά και άγριος, έλληνας αλλά και ξένος. Ένας θεός, που ξεπέρασε τα όρια σε κάθε επίπεδο.


Στο εικονιζόμενο ανάγλυφο ο Διόνυσος (δεξιά) κουβαλά έναν αμφορέα με κρασί και έναν κάνθαρο στο άλλο χέρι. Το εντυπωσιακό είναι η στάση του σώματός του, σχεδόν πανομοιότυπη με της γυναίκας δίπλα του.
Είναι αρκετά θηλυπρεπής γενικώς. Έχει απαλό σιαγόνι, χωρίς γενειάδα, τα μαλλιά του είναι ένας καταρράκτης από βοστρύχους και μοιάζει να έχει στήθος. (4ος αι. π.Χ., Μουσείο Ακρόπολης).
Πάρα πολύ συχνά ο Διόνυσος περιγράφεται και απεικονίζεται ως ανδρόγυνος. Ακόμα περισσότερο όμως, περιγράφεται ως διεμφυλικός.


Ο Διόνυσος δεν μπαίνει εύκολα σε κατηγορία. Αυτό μάλλον τον έκανε ακόμα πιο δημοφιλή στους αρχαίους έλληνες.

Ήταν ο υπέρτατος θεός των γιορτών. Το ένα τρίτο των γιορτών του χρόνου ήταν αφιερωμένο σε αυτόν και η μητέρα όλων των γιορτών ήταν τα Μεγάλα Διονύσια.

Οι μήνες του χειμώνα ήταν αφιερωμένοι στον Διόνυσο. Τα Διονύσια γιόρταζαν το τέλος της εποχής του. Ήταν η υπερβολή σε όλο το μεγαλείο της. Γυναίκες και άντρες φορούσαν στεφάνια από λουλούδια και οι δρόμοι ήταν γεμάτοι κόσμο. Μαρτυρία της εποχής αναφέρει τη θυσία τριακοσίων ταύρων ταυτοχρόνως, αρκετών για να ταΐσουν 70.000 ανθρώπους.

Η γιορτή των Διονυσίων κρατούσε τέσσερα μερόνυχτα με πολλή οινοποσία και αστεία παιχνίδια. Παράδειγμα, το αρχαίο παιχνίδι του κότταβου.



Ο κότταβος ήταν ένα σαχλό παιχνίδι, που έκανε τον τόπο χάλια κι αν κρατούσε πολύ, δεν μπορούσες να πάρεις τα πόδια σου.
Οι παραλλαγές του ήταν πολλές. Αρχικά, έμπαινε ένας στόχος μεταξύ των συνδαιτυμόνων, που πετούσαν το κρασί τους προς αυτόν.
Το κρασί το εκσφενδόνιζαν με το στόμα ή το πετούσαν με το χέρι κρατώντας ένα ρηχό πιάτο. Στόχος ήταν η πλάστιγγα, μια πιατέλα που ήταν προσαρμοσμένη
ψηλά σε ένα ραβδί, ή έπλεε σε μια λεκάνη με νερό. Όποιος αστοχούσε έπρεπε να πιει μια κούπα κρασί.
Στην εικόνα φαίνεται μια αναπαράσταση σκηνής κότταβου σε αρχαίο ελληνικό αγγείο. Η πλάστιγγα είναι προσαρμοσμένη επάνω σε ένα μακρύ ραβδί, ενώ ο παίκτης σκοπεύει κρατώντας ένα δίσκο.


Όπως κάθε παιχνίδι με ποτό, ο κότταβος προκαλούσε ατσαλιά. Ένας από τους τραγικούς είχε πει πως μέχρι τους τρεις κρατήρες οι άνθρωποι μένουν λογικοί, αλλά ως τον δέκατο έρχεται η τρέλα, η χαύνωση και η απώλεια των αισθήσεων.

Τα Διονύσια δεν ήταν απλώς μία παρατεταμένη κρεπάλη μέθης. Οι συμμετέχοντες φορούσαν ρούχα του άλλου φύλου, χόρευαν και τραγουδούσαν σε λιτανείες. Ο εορτασμός κορυφωνόταν σε έναν μεγαλειώδη, δραματικό αγώνα στο θέατρο του Διονύσου.

Ο Διόνυσος ήταν πολυπρόσωπος, όπως κι οι υπόλοιποι θεοί. Δεν ήταν μόνο ο θεός του κρασιού και της έκστασης. Ήταν και του θεάτρου, το οποίο θεωρείται μία από τις μεγαλύτερες κληρονομιές της χρυσής εποχής της Ελλάδας. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι αναπτύχθηκε ως θρησκευτική τελετή. (Διαβάστε στην «Ελεύθερη Έρευνα»: Αρχαίο θέατρο: Η «Βίβλος» των αρχαίων ελλήνων). Για παράδειγμα, το όνομα τραγωδία προέρχεται μάλλον από τον τράγο, που θυσιαζόταν για χάρη του θεού.

Το όλο εγχείρημα ήταν υπόθεση του κράτους. Από τη στιγμή που φτιάχτηκε το θέατρο, τον 5ο αι. π.Χ., αθηναίοι από κάθε τάξη, κάποιοι πιο κακοντυμένοι, πάλευαν να πιάσουν θέση στη γιορτή. Μασουλώντας ξηρούς καρπούς, στραγάλια και σύκα, ο κόσμος στριμωχνόταν στο θέατρο. Κάποιοι έκαναν ουρά αποβραδίς για να πιάσουν τις καλές θέσεις. Λέγεται, ότι τα πνεύματα άναβαν κι άρχιζαν καβγάδες και ξύλο. Ήταν μια πολύ σημαντική εμπειρία για τους ανθρώπους.


Στο έργο «Βάκχες» του Ευριπίδη, ο βασιλιάς της Θήβας Πενθέας, εγγονός του Κάδμου, αρνείται να δεχθεί τη λατρεία του Διόνυσου.
Ο νεαρός βασιλιάς εκπροσωπεί την πλευρά της ύπαρξής μας, που έχει να κάνει με τη λογική και τη διατήρηση του ελέγχου.
Ως εκ τούτου, ο ίδιος ο θεός φτάνει στην πόλη με μορφή ανθρώπου με σκοπό, όπως ο ίδιος επισημαίνει στον πρόλογο του έργου, να επιβάλει τη λατρεία του.
Σκοπός του είναι να εξοντώσει τον Πενθέα, που τόλμησε να του αντισταθεί. Προκειμένου να το πετύχει μετέρχεται πολλών τεχνασμάτων,
κάνει θαύματα, φόνους κ.ά. κι εν τέλει σκοτώνει τον ασεβή βασιλιά. O χορός των Μαινάδων ζητάει από θεότητες κι από τον ίδιο το Διόνυσο
να τιμωρήσουν τον Πενθέα για την ασέβειά του. Οι Μαινάδες και πρώτη η μητέρα του Αγαύη, τον διαμελίζουν.
Στο τέλος της σχετικής αφήγησης εμφανίζεται η παραληρημένη μητέρα του Πενθέα κρατώντας στην αγκαλιά της το κεφάλι του γιού της θεωρώντας το κεφάλι λιονταριού.
Ενώ αναζητά τον Κάδμο και το γιο της, έρχεται ο Κάδμος κι αφηγείται πώς περιμάζεψε τα κατασπαραγμένα μέλη του Πενθέα, οπότε τότε η Αγαύη συνειδητοποιεί,
ότι έχει η ίδια σκοτώσει το γιο της. Το έργο τελειώνει με την μεγαλόπρεπη εμφάνιση του Διόνυσου ως θριαμβευτή θεού πλέον στο θεολογείο, απʼ όπου παρακολουθεί από ψηλά.
Ανακοινώνει τη δυσοίωνη τύχη όσων του αντιστάθηκαν κι εδραιώνει τη θρησκεία του, ενώ ο χορός των Μαινάδων εγκωμιάζει το μεγαλείο του
και θριαμβολογεί, επειδή κατάφερε να αποκαταστήσει τη λατρεία του στην πόλη.
Το δίδαγμα δηλαδή του έργου είναι να είστε ευσεβείς και να λατρεύετε τους θεούς, γιατί αλλιώς θα υποστείτε τις συνέπειες της οργής τους κι εν τέλει στο τέλος ό,τι κι αν κάνετε,
το θεϊκό θέλημα θα επιβληθεί. Ειδικά για τον Διόνυσο, όποιος τον απαρνιέται χάνεται. Πρέπει να τον δεχθούμε ως μέρος της ζωής μας.


Η μάσκα των ηθοποιών στο θέατρο, το μεθύσι κι ο εκστασιασμός από το χορό και τη μουσική ήταν όλα μέρος του ξεφαντώματος των αθηναϊκών Διονυσίων. Όλοι έψαχναν την ίδια ζωτική εμπειρία. Την έκσταση. Η λέξη βγαίνει από το αρχαίο ελληνικό εκ-στάσις. Σημαίνει κυριολεκτικά να στέκεσαι ή να είσαι εκτός του εαυτού σου.

Αυτό περικλείει μια μεγάλη ιδέα: Ότι χάνοντας το μυαλό σου, βγαίνοντας εκτός εαυτού, παίρνεις αρκετή απόσταση για να δεις καθαρά ποιος είσαι πραγματικά.


Αρχαιολογικά στοιχεία για τη λατρεία του Διόνυσου είναι τουλάχιστον χίλια χρόνια πρότερα της κλασικής εποχής. Αρχαιολόγοι που δούλευαν στην Κρήτη, ανακάλυψαν πινακίδες γραμμικής Β΄,
ένα είδος πρώιμων ελληνικών της Εποχής του Χαλκού. Η εικονιζόμενη είναι περίπου από το 1.300 π.Χ. και αναγράφει: «Στον Διόνυσο». Αυτό το πλακίδιο μας λέει ότι αμφορείς με μέλι αφιερώθηκαν στον Διόνυσο.


Η ελληνική δεν ήταν η πρώτη κοινωνία που γιόρταζε την κοινή οινοποσία ως θρησκευτική εμπειρία μέθεξης. Στην προϊστορία, το άγριο τοπίο της Γεωργίας στον Καύκασο, μεταξύ Κασπίας και Μαύρης Θάλασσας, φιλοξενούσε τα καλύτερα αμπέλια στον κόσμο. Πρόσφατες ανακαλύψεις δείχνουν, ότι η λατρεία των καρπών του Διονύσου έφερνε τον κόσμο κοντά από τις απαρχές του πολιτισμού.

Οι αρχαιολόγοι που δουλεύουν εκεί κι ανασκάπτουν τα χωριά της Λίθινης Εποχής, έκαναν μια αξιοσημείωτη ανακάλυψη. Εντόπισαν τα παλιότερα ευρήματα παρασκευής οίνου, τότε, που η κοινωνία έκανε τα πρώτα της βήματα, όταν οι προϊστορικοί άνθρωποι έκαναν τη μετάβαση από νομάδες, κυνηγοί και τροφοσυλλέκτες σε μόνιμους κατοίκους οργανωμένων, σταθερών κοινοτήτων.

Στο Gadachrili Gora, το καλοκαίρι του 2017, ανακάλυψαν μία σειρά από κυκλικά πηγάδια που περιείχαν κεραμικά. Η ανάλυση των καταλοίπων μέσα στα κεραμικά δοχεία έδωσε εντυπωσιακά αποτελέσματα.


Δοχείο για την παρασκευή κρασιού διακοσμημένο με σταφύλια της Νεολιθικής Περιόδου.
Ανακαλύφθηκε στη Γεωργία και σύμφωνα με την εικονιζόμενη dr. Eliso Kvavadze
του Εθνικού Μουσείου της Γεωργίας, είναι της 6ης χιλιετίας π.Χ..
Πυθμένας δοχείου της Νεολιθικής Περιόδου από τη Γεωργία.
Βρέθηκαν κολλημένα πάνω του γύρη από αμπέλια και άμυλο σταφυλιού,
φλούδα από σταφύλι και μύγες. Αυτό σημαίνει κρασί.

Είναι πολύ σημαντικό ότι έχουμε ακόμα τις ίδιες μεθόδους.
Ακόμα φτιάχνουμε το κρασί σε τέτοιους αμφορείς, όπως αυτούς που ανακαλύψαμε.
Οι αναλύσεις έδειξαν ότι περιείχαν κρασί. Βρέθηκαν πολλά δοχεία, μικρά και μεγάλα.
Τα σκεύη βρέθηκαν σε κατοικίες. Το κρασί ήταν πολύ σημαντικό για εκείνη την κοινωνία.
Οι άνθρωποι τότε, έπιναν κανονικά.

Dr Eliso Kvavadze, Εθνικό Μουσείο Γεωργίας.


Τα δοχεία είναι απόδειξη ότι η οινοποιία είχε μπει στην καρδιά και τα σπίτια των μακρινών εκείνων ανθρώπων.

Από θραύσματα άλλων δοχείων κρασιού της Λίθινης Εποχής, βλέπουμε ότι ικανοποιούσε κάτι παραπάνω από τη λαχτάρα για αλκοόλ.


Αυτή η μικρή φιγούρα που εμφανίζεται σε δοχεία κρασιού, μας δείχνει γιατί έμπαιναν στον κόπο να φτιάξουν κρασί οι άνθρωποι της Λίθινης Εποχής. (Εθνικό Μουσείο Γεωργίας).
Πρόκειται για μια χαρακτηριστική στάση προσευχής με τα χέρια προς τα πάνω. Προφανώς, το κρασί τους έδινε αυτοπεποίθηση, αλλά τους έφερνε και πιο κοντά στον κόσμο των πνευμάτων και τους θεούς τους.


Το πραγματικά σημαντικό είναι ότι η ανάγκη μας για έκσταση, υπέρβαση και μέθη, ώστε η δύναμη του Διονύσου να σπάσει τους περιορισμούς και να ενώσει τους ανθρώπους, δεν είναι απλά μια παρενέργεια του πολιτισμού. Είναι θεμελιώδες χαρακτηριστικό της ίδιας της κοινωνίας.


Καλά που μαζεύονται στις βακχικές πομπές και ξεσαλώνουν, γιατί αν τους άφηνες θα έκαναν χειρότερα.
Αυτά λέει σε ελεύθερη απόδοση στo Απόσπασμα 15 ο Ηράκλειτος. (Ει μη γαρ Διονύσῳ πομπὴν εποιεύντο και ύμνεον άσμα αἰδοίοισιν, ἀναιδέστατα εἴργασται αν).
Πίνακας: Ο Θρίαμβος του Βάκχου. (Cornelis de Vos, 17ος αι.).


Η Gadachrili Gora δεν είναι το μόνο μέρος που έδωσε αποδείξεις λατρείας με κρασί. Ανακαλύψεις σε ανασκαφές από την Αρμενία έως το Ιράν, Τουρκία, Αίγυπτο, Κίνα και Σικελία αποδεικνύουν τη χρήση του κρασιού σε προϊστορικές τελετουργίες.

Το πιο καίριο, όπως πίστευαν οι αρχαίοι έλληνες, είναι ότι τα δώρα του Διονύσου κινητοποιούσαν την πρόοδο επιτρέποντας στους διανοητικούς και πνευματικούς χυμούς να ρέουν. Ο Διόνυσος ήταν ο θεός του γλεντιού και της χαράς και κάποιοι του έδωσαν το όνομα Διόνυσος ο Ψίλαξ, από τη δωρική λέξη ψίλα για τα φτερά, αυτός δηλαδή που έδινε φτερά στο νου του ανθρώπου.

Στην Αθήνα του Χρυσού Αιώνα συνέπεσαν κάποια από τα σημαντικότερα φιλοσοφικά πνεύματα. Πλάτωνας, Αριστοτέλης κ.α.. Οι διανοούμενοι της Αθήνας συναντιούνταν στην Αγορά και περπατούσαν στην καρδιά της πόλης. Ενώ οι συζητήσεις φούντωναν στους δημόσιους χώρους της πόλης, οι πιο σκληροπυρηνικές συζητήσεις πραγματοποιούνταν σε ένα πιο διονυσιακό περιβάλλον, σε μια ιδιωτική βραδιά που την έλεγαν συμπόσιο. Τα συμπόσια ήταν συγκεντρώσεις που «βρέχονταν» με κρασί.

Το δώρο του Διονύσου έφερε στην ανθρωπότητα και βάρος εκτός από χαρά. Στον αρχαίο κόσμο δεν είχαν όλοι οι πολιτισμοί τόσο ευχάριστη σχέση με το θεό του κρασιού. Όταν οι ρωμαίοι έκαναν δικό τους το θεό του κρασιού των ελλήνων, προτίμησαν το λατρευτικό του παρατσούκλι, το Βάκχος. Η αφομοίωση του Βάκχου στο ρωμαϊκό πολιτισμό κανονικά θα ήταν άμεση και εύκολη. Άλλωστε, είχαν ήδη το δικό τους θεό του κρασιού και της έκστασης, τον Λίμπερ. Το όνομά του δήλωνε ότι είχε απελευθερωτικές ιδιότητες.

Όμως τα πράγματα δεν πήγαν τόσο καλά για τον Βάκχο. Η ειρωνεία είναι πως η δημοφιλία του θεού ήταν το πρόβλημά του. Υπό τους νέους ρωμαίους αφέντες, η λατρεία του Βάκχου κέρδιζε συνεχώς πιστούς, ειδικά μεταξύ των γυναικών.

Ο ιστορικός Τίτος Λίβιος περιγράφει τι γινόταν στις λατρευτικές γιορτές:

Όταν ζεσταίνονταν με κρασί σε συνευρέσεις ανδρών και γυναικών, ξεκινούσαν ακολασίες κάθε είδους.

Είναι ενδιαφέρον το πώς έβλεπαν οι ρωμαίοι τις συνέπειες της οινοποσίας στις γυναίκες, όταν επιδίδονταν στη λατρεία του Βάκχου. Δεν είναι τυχαίο, πως όταν επαναστάτησε ο δούλος Σπάρτακος, λεγόταν ότι κάποιες από αυτές που τον ακολούθησαν ήταν «ποτισμένες με τη ζέση του Βάκχου».

Το 186 π.Χ., η Σύγκλητος της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας πάτησε πόδι περνώντας διάταγμα που απαγόρευε τη λατρεία του Βάκχου παντού, πολύ πριν τη χριστιανική εποχή.

Η «Απόφαση της Συγκλήτου περί βακχικών οργίων» είναι ένα αρκετά μακροσκελές κείμενο με διάφορους νομικίστικους όρους. Τελικά, συνοψίζεται σε αυτό:

Αν δεν έχετε ειδική άδεια της Συγκλήτου δεν μπορείτε να διατηρείτε βωμό του Βάκχου ούτε να οδηγείτε άλλους στη βακχική λατρεία ούτε να λατρεύετε τον Βάκχο δημόσια ή ιδιωτικά στην πόλη ή στην ύπαιθρο.

Αν σας επιτραπεί κάποια βακχική συγκέντρωση δεν θα ξεπερνά τον μέγιστο αριθμό των πέντε ατόμων τη φορά.


IMAGE DESCRIPTIONΗ ρωμαϊκή κοινωνία είναι εγγενώς πατριαρχική. Ο αρχηγός της οικογένειας εξουσιάζει τη γυναίκα του.
Στη βακχική λατρεία οι γυναίκες έχουν το πάνω χέρι. Έχουμε για παράδειγμα τον αρχιερέα Pachula Ania,
που ορίζει ότι δεν μυείται κανένας άντρας άνω των 18 ετών. Αυτό ανατρέπει τελείως τα πράγματα.
Αντί να έχουμε γυναίκες υπό τον έλεγχο των ανδρών, έχουμε νέους, ευεπηρέαστους άντρες υπό τον έλεγχο των γυναικών.

Dr. Fiachra Mac Gorain, University College London.


Όλοι οι εφιάλτες των ρωμαίων σε έναν. Οι γυναίκες με λυτά μαλλιά να πίνουν. Χειρότερα δεν γινόταν.

Αν δείτε τη νομοθεσία της Συγκλήτου, φαίνεται ότι αυτό που τους ανησυχεί είναι οι οργανωτικές διαστάσεις της βακχικής λατρείας, παρά κάποιο πρόβλημα με τον ίδιο το θεό. Τους ανησυχεί η μεγάλη αριθμητική αύξηση. Μπορεί να αναπτυχθεί ένα κράτος εν κράτει.

Dr. Fiachra Mac Gorain, University College London.


Αυτή είναι μία από τις δυνάμεις του Διόνυσου. Ενθαρρύνει τον κόσμο να συγκεντρώνεται. Αυτό τον κάνει ή πολύ καλό για φίλο ή πολύ επικίνδυνο εχθρό. Επιβάλλεται να τον έχεις με το μέρος σου.

Οι ρωμαϊκές αρχές δεν μπόρεσαν να εξαλείψουν το θεό. Ήταν πολύ δημοφιλής. Μπορούσαν όμως να γυρίσουν τη δημοφιλία του προς όφελός τους. Χρησιμοποίησαν τον Βάκχο και τα δώρα του ως παράγοντες ελέγχου. Κάποιοι συμμάχησαν με το θεό, για να προωθήσουν τις αυτοκρατορικές τους φιλοδοξίες.


Νόμισμα του ρωμαίου στρατηγού και διεκδικητή της εξουσίας, Μάρκου Αντώνιου. Τον απεικονίζει στεφανωμένο με σταφύλια.
Στην άλλη πλευρά έχουμε τον Βάκχο πάνω σε ένα ιερό κιβώτιο που χρησιμοποιούσαν για τη λατρεία. Πλαισιώνεται από πλεγμένα φίδια.


Ο Βάκχος έπαθε κάτι τρομακτικό υπό το καθεστώς των ρωμαίων. Προωθούσαν την κουλτούρα της οινοποσίας πολύ επιθετικά σε κάποιους από τους νεοακατακτηθέντες λαούς. Ο ίδιος ο Ιούλιος Καίσαρας αναγνώριζε ότι το ποτό βοηθούσε να κρατούν τους κατακτημένους υποταγμένους. Ένας ρωμαίος συγγραφέας έγραψε ότι το κρασί υπέτασσε τους βάρβαρους λαούς εξίσου εύκολα με τα όπλα.


Διόνυσος και Αριάδνη. (Μωσαϊκό σε ρωμαϊκή οικία στην πόλη Dzalici της Γεωργίας, 2ος αι. μ.Χ.).


Ο Βάκχος και τα δώρα του υπήρχαν σε όλη την αυτοκρατορία. Από το Λοντίνιουμ, πρωτεύουσα των Ρωμαίων στη βορεινή Μπριτάνια μέχρι ανατολικά, στις άγριες στέπες της Γεωργίας. Κάπου εκεί, κάτω από τα άδεια σήμερα χωράφια ανθούσε κάποτε μια ρωμαϊκή πόλη, η Dzalici. Στην τραπεζαρία μιας από τις πιο διάσημες κατοικίες, ο μύθος της Αριάδνης διακοσμεί ολόκληρο το δάπεδο.

Και στη Μέση Ανατολή, εκεί όπου ορισμένοι πιστεύουν ότι γεννήθηκε ο θεός, η μυστικιστική φύση της λατρείας του έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα δημοφιλής. Στην πραγματικότητα, ήταν ο πρώτος θεός της περιοχής.

Οι υποστηρικτές του όμως, θα αντιμετώπιζαν τώρα την μεγαλύτερη πρόκληση. Την άφιξη ενός νέου θεού και μιας νέας λατρείας, του Χριστιανισμού.

Στο Jerash της Ιορδανίας υπάρχουν αποδείξεις της σύγκρουσης του αρχαίου θεού με το νέο του αντίπαλο, μέσα στα ερείπια της ρωμαϊκής πόλης. Εκεί, υπήρχε κάποτε ένα μεγάλο λατρευτικό συγκρότημα αφιερωμένο στον Βάκχο μέχρι τον 4ο αι. μ.Χ., οπότε η λατρεία του αλλάζει από τη νέα θρησκεία του ενός «παντοδύναμου θεού».

Ο Μέγας Κωνσταντίνος πρώτα, νομιμοποίησε το Χριστιανισμό, ενώ πολύ γρήγορα τα πράγματα έγιναν πιο σκληρά για τους παλιούς θεούς, όταν ο Θεοδόσιος ο Μέγας απαγόρευσε εντελώς την αρχαία λατρεία. Τώρα πλέον στον κόσμο υπήρχε χώρος μόνο για τον έναν, τον «αληθινό θεό». Ο Διόνυσος εξοβελίστηκε από το Jerash και στα ερείπια του ναού του κτίστηκε ένας μεγάλος χριστιανικός ναός.


Ένας μεγαλόπρεπος ναός του Διονύσου υπήρχε στην πόλη Jerash της Ιορδανίας
μέχρι τον 4ο αι. μ.Χ., οπότε στη θέση του κτίστηκε μια μεγάλη χριστιανική εκκλησία.


Η φιγούρα του Βάκχου και η λατρεία των υποστηρικτών του αποτελούσε σοβαρή απειλή για την εκκολαπτόμενη θρησκεία του Χριστού, όχι όμως γιατί οι δύο λατρείες ήταν διαφορετικές, αλλά γιατί μοιράζονταν αξιοσημείωτες ομοιότητες.

Οι περιγραφές του Βάκχου στους αρχαίους μύθους και του Ιησού στην Καινή Διαθήκη έχουν εντυπωσιακές ομοιότητες:

• Και οι δύο έκαναν θαύματα, όπως το να μετατρέψουν το νερό σε κρασί.

• Και οι δύο είχαν θεούς πατέρες και θνητές μητέρες.

• Ο Βάκχος σκοτώθηκε από τους Τιτάνες, πριν ξαναγεννηθεί.

Με τόσες παράλληλες ιστορίες Βάκχου και Ιησού, φυσικό ήταν να ακολουθήσει μια άγρια αντιπαλότητα μεταξύ των πιστών των δύο θεών.

Αρχαιολογικά ευρήματα από την Κύπρο δείχνουν πώς οι πιστοί του Βάκχου κτύπησαν τους αντιπάλους τους παίζοντας με τη χριστιανική εικονογραφία.


Μέρος του δαπέδου αρχαίας οικίας στην Πάφο, όπου απεικονίζεται
ο Διόνυσος ως θείο βρέφος. (4ος αι. μ.Χ.).
Ο Διόνυσος θείο βρέφος με φωτοστέφανο (λεπτομέρεια).

Τα αποδεικτικά στοιχεία βρίσκονται στην πόλη της Πάφου, σε ένα δάπεδο οικίας του 4ου αι. μ.Χ.. Πρόκειται για ένα πραγματικά αξιοσημείωτο εύρημα, μια μεγάλη παράσταση διαφόρων αρχαίων ελληνικών θεοτήτων και άλλων προσώπων της Μυθολογίας με σημειωμένα τα ονόματά τους επάνω από τα κεφάλια τους. Στη μέση υπάρχει ο Ερμής με τα μικρά φτερά στο κράνος του κρατώντας το βρέφος Βάκχο.

Φυσικά, σήμερα είμαστε συνηθισμένοι να βλέπουμε τον Ιησού να απεικονίζεται ως θείο βρέφος. Εδώ όμως έχουμε τον Βάκχο και μάλιστα με φωτοστέφανο γύρο από το κεφάλι του. Επιπλέον, βλέπουμε τρεις φιγούρες να δείχνουν σεβασμό γονατίζοντας εμπρός στο θείο βρέφος Βάκχο, όπως οι Τρεις Μάγοι πήγαν να λατρέψουν το θείο βρέφος Ιησού στη Βηθλεέμ.

Εκείνη την εποχή ο Βάκχος λατρεύεται στα ιερά του, οι βωμοί είναι αφιερωμένοι στον Πατέρα και τον Υιό και κατά τη διάρκεια της λατρείας του γιορτάζεται το γεγονός ότι φέρνει ζωή μετά το θάνατο. Δεν έχουμε τίποτε λιγότερο από την παρουσίαση του Βάκχου ως σωτήρα της ανθρωπότητας.

Ως θεός που ξεπέρασε τα όρια, μισός θεός και μισός θνητός, ο Βάκχος πιστεύεται ότι κινείται μεταξύ των βασιλείων των ζωντανών και των νεκρών κι όπως ο Ιησούς, προσέφερε πρόσβαση σε μια μετά θάνατον ζωή.

IMAGE DESCRIPTIONΔεν αποτελεί έκπληξη το ότι από τη γέννηση του Χριστιανισμού, οι χριστιανοί ήθελαν να καταστήσουν σαφές ποιος ήταν αφεντικό. Είναι χαρακτηριστικό, ότι στον πρώτο στίχο του 15ου κεφάλαιου του «Κατά Ιωάννην» Ευαγγελίου, ο Ιησούς δηλώνει: «Εγώ ειμί η άμπελος η αληθινή». Σκεφτείτε αυτή τη δήλωση σε σχέση με τον θεό του οίνου Διόνυσο, που γυρνούσε στον αρχαίο κόσμο για αιώνες. Φαίνεται ότι οι χριστιανοί λένε με σπουδή: Ο Ιησούς είναι η αλήθεια, που μας φωτίζει το δρόμο, κι όχι ο παρωχημένος, ψεύτικος Βάκχος.

Με την ισχύ της Ρώμης πίσω από τον Ιησού, ο Βάκχος δεν είχε πλέον καμία πιθανότητα κι έτσι εξαφανίστηκε από τον αρχαίο κόσμο.

Στο σύγχρονο κόσμο όμως, ο θεός θα έχει μια δεύτερη ευκαιρία.


Ο 18ο αιώνας, είναι η αυγή της νέας εποχής του Λόγου και της επιστημονικής προόδου. Ο Διαφωτισμός έδειξε ενδιαφέρον για τον κλασικό κόσμο και η ευρωπαϊκή ελίτ άρχισε να ανακαλύπτει τη δόξα της αρχαίας Ελλάδας και το μεγαλείο της Ρώμης.

Το πάρκο Painshill στην Αγγλία, είναι ένας κήπος που δημιουργήθηκε το 1738. Χρειάστηκε τριανταπέντε χρόνια για να ολοκληρωθεί κι ο ιδιοκτήτης του Charles Hamilton τον εφοδίασε με αρκετές αρχαιότητες, που μάζεψε από διάφορες περιοδείες που έκανε. Θέλησε να αναπαραστήσει την κλασική εμπειρία, που τον είχε εμπνεύσει στα ταξίδια του κι ο Βάκχος ήταν στο επίκεντρο του ενδιαφέροντός του. Δεν έβαλε μόνο το άγαλμά του εκεί, αλλά φύτεψε κι ένα αμπέλι κι έφτιαξε κι ένα ναό του.


Το άγαλμα του Διόνυσου στους κήπους Painshill της Αγγλίας.
Αν και ο Hamilton πίστευε ότι ήταν αρχαίο ελληνικό, στην πραγματικότητα τον είχαν ξεγελάσει.
Το άγαλμα έχει κατασκευαστεί από συγκόλληση τεμαχίων διαφόρων αγαλμάτων διαφόρων εποχών,
όπως π.χ. το κεφάλι, που είναι κάποιας θεάς.
Ο ναός του Διόνυσου στους κήπους Painshill της Αγγλίας.
Ο Hamilton τον κατασκεύασε απλά γι΄αυτόν και τους οικείους του.
Δεν υπάρχουν αναφορές για την τέλεση βακχικών οργίων εκεί.

Τελικά, ο Hamilton χρεωκόπησε κι ο ναός του Διονύσου άρχισε να καταστρέφεται από τη φθορά του χρόνου. Σήμερα όμως, δυο αιώνες μετά, οι διαχειριστές του πάρκου ανακαίνισαν το οικοδόμημα στην αρχική του μορφή.

Μπορεί ο Hamilton να προσπάθησε να αποκαταστήσει τον Διόνυσο, αυτό που έφτιαξε όμως, φαίνεται να απέχει από τον ατίθασο, απρόβλεπτο χαρακτήρα του θεού, ο οποίος είχε βέβαια πολλές ιδιότητες, ποτέ όμως δεν ήταν ευγενικός.

Η εξυγίανση του θεού από τον Hamilton δεν είναι εντελώς απροσδόκητη. Στην εποχή της διαφώτισης που ζούσε, η οποία καθοδηγούταν από την Επιστήμη και το Λόγο, μια λέξη κρατιόταν προπαντός περιφρονημένη: Ο ενθουσιασμός, που στα αρχαία ελληνικά κυριολεκτικά σημαίνει κατέχομαι από θεό, πήγαινε ενάντια στη λογική.



Ο θρίαμβος του Διονύσου. (Άρμα που το σέρνουν τίγρεις, ρωμαϊκό μωσαϊκό).
Ο Διόνυσος της Εταιρείας Ανατολικών Ινδιών.

Στα τέλη του 18ου αιώνα, καθώς η Βρετανία έκτιζε την αυτοκρατορία της κι ενίσχυε την παρουσία της στην Ινδία, υπήρχε περισσότερος ενθουσιασμός για τις εξωτικές ιδιότητες του θεού. Στον αρχαίο μύθο, ο Βάκχος ήταν γνωστός ως θεός ταξιδιώτης, που ορισμένες φορές απεικονιζόταν με ελέφαντες και τίγρεις. Ο ίδιος, έχει ειπωθεί, ότι έχει κατακτήσει την Ινδία.

Η Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών εγκαταστάθηκε σε ένα νέο κτίριο στην οδό Leadenhall St του Λονδίνου, τόσο μεγάλο, που χαρακτηρίστηκε ως το τέρας της Leadenhall St (κατεδαφίστηκε τον 19ο αιώνα). To 1803, στο εργοτάξιο ακόμα του κτιρίου ανακαλύφθηκε ένα όμορφο μωσαϊκό του 2ου αι. μ.Χ., που απεικονίζει τον Διόνυσο να κατακτά την Ινδία, και το ξέρουμε, γιατί ο θεός καβαλάει θριαμβευτικά στην πλάτη μιας τίγρης. Για την Εταιρεία Ανατολικών Ινδιών αυτό θεωρήθηκε ως μεγάλο κάρμα: Όπως ο Διόνυσος κατέκτησε την Ινδία, έτσι τώρα η Βρετανία κατακτά την Ανατολή.

Ασφαλώς, η ανακάλυψη αυτή δεν ήταν τίποτε περισσότερο από μια συγκυρία, αυτός όμως ο συσχετισμός μεταξύ της μυθολογικής κατάληψης της Ινδίας και των φιλοδοξιών της βρετανικής αυτοκρατορίας, δυνάμωσαν την επανασύνδεση με το θεό.

Ένας από τους πρώτους βρετανούς που έφτασαν στην Ινδία τη δεκαετία του 1780 ήταν ο Sir William Jones,
IMAGE DESCRIPTIONμια γοητευτική, χαρισματική προσωπικότητα, ένας από τους μεγαλύτερους ανατολικολόγους της εποχής του.
Ήταν επίσης χαρισματικός γλωσσομαθής, που μιλούσε περισσότερες από είκοσι γλώσσες.

Σε μια σειρά διαλέξεών του παρουσίασε τη θεωρία περί κοινών στη νέα ευρωπαϊκή κουλτούρα και σε μια άλλη περί των θεών της Ελλάδας, της Ιταλίας και της Ινδίας, την οποία έδωσε το 1785, μίλησε για τις πολλές παραλλαγές μεταξύ των αρχαίων θεών της Μεσογείου και των θεών του Ινδουισμού και ειδικά του Διονύσου με τον Ράμα.

Dr. Phiroze Vasunia, University College London.


Ο Jones σημείωσε πως ο Ράμα, όπως κι ο Βάκχος, γεννήθηκε στη φύση, σε ένα βουνό και πως κι οι δύο θεωρούνταν ταξιδευτές θεοί, που κατάκτησαν την Ινδία με ένα στρατό θηρίων.

IMAGE DESCRIPTIONΥπάρχουν επίσης ομοιότητες μεταξύ Βάκχου και Σίβα,
με έμφαση στο χορό, τη δύναμη, την εξουσία.
Ο Διόνυσος συνδέεται με ελέφαντες και με άλλα ζώα που έχουν σχέση με την Ινδία,
όπως π.χ. τίγρεις και λιοντάρια.

Dr. Phiroze Vasunia, University College London.


Οι παραλληλισμοί του Jones μεταξύ Διόνυσου και θεοτήτων του Ινδουισμού δεν επηρέασαν μόνο τους ποιητές της εποχής, οι οποίοι έδειξαν εξαιρετικό ενδιαφέρον για την Ανατολή. Οι παρατηρήσεις του για τις εκστατικές ιδιότητες του θεού προσλήφθηκαν κι από τους μεγαλύτερους δυτικούς διανοητές της εποχής. Ένας εντελώς γοητευμένος ήταν ο γερμανός φιλόσοφος και καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας του 19ου αιώνα, Friedrich Nietzsche.

Για τον Nietzsche, ο δυτικός πολιτισμός δεν ήταν στην κορυφή. Βρισκόταν σε κρίση, μπερδεμένος με το Χριστιανισμό και διψούσε για επιστημονική πρόοδο. Βρίσκοντας ένα μοντέλο για πρόοδο στην αρχαία ελληνική κοινωνία, το 1872, ο Nietzsche έγραψε την πραγματεία: «Η γέννηση της Τραγωδίας». Στο βιβλίο αυτό υποστήριξε ότι οι έλληνες τα έκαναν σωστά στην Τέχνη τους, την Αρχιτεκτονική τους και θαύμασαν την τάξη του Κόσμου, όπως εκφράζεται από τον Απόλλωνα, αλλά μέσα από την Τραγωδία και την εκστατική εμπειρία, επίσης αγκάλιαζαν τον αποκλίνοντα, διαταραγμένο, το χαοτικό διονυσιασμό.

Όπως ο ίδιος έγραψε:

IMAGE DESCRIPTIONΓια να υπάρξει
κάθε είδους αντίληψης ή δημιουργίας,
μια συγκεκριμένη ψυχολογική προϋπόθεση
είναι απαραίτητη ... η διέγερση.

Friedrich Nietzsche.


Ένα από τα μεγαλύτερα παραδείγματα διαδραματίστηκαν στο κίνημα αντικουλτούρας της δεκαετίας του 1960, όταν οι «Βάκχες» του Ευριπίδη αναβίωσαν.

IMAGE DESCRIPTIONΤο «Dionysus in 69» ήταν αρχικά μια θεατρική παράσταση στη Νέα Υόρκη και κατόπιν ταινία από τον Brian De Palma. Όπως το αρχικό έργο είχε τονίσει τον κίνδυνο της παραμέλησης του Βάκχου στην αρχαία Ελλάδα, η νέα έκδοση ήταν μια προειδοποιητική ιστορία για τη σύγχρονη εποχή. Αντλώντας από τον χίππικο ελεύθερο έρωτα, σύμφωνα με την άποψη των δημιουργών του έργου, η παραμέληση του Διόνυσου ήταν εκείνη που οδήγησε στην κτηνωδία και βία του Πολέμου του Βιετνάμ και στην παραβίαση πολιτικών δικαιωμάτων από τη Δικαιοσύνη.

Ο Διόνυσος σε αυτό το έργο είναι εξαιρετικά άγριος. Το σενάριο ακολουθεί αρκετά πιστά την αρχική αφήγηση και σκοπεύει να προκαλέσει μια αίσθηση απελευθέρωσης και διονυσιασμού με κραυγές, βογγητά, γυμνό επί σκηνής, ώστε να εκφράσουν τη μέθη που βιώνει ο Βάκχος. Επίσης, σε μια φρενήρη επίθεση κυνηγούν τον βασιλιά Πενθέα που αρνήθηκε τον Διόνυσο, για να τον ξεσκίσουν.

IMAGE DESCRIPTIONΟ ηθοποιός που υποδύεται το θεό, δεν αφήνει καμία αμφιβολία σχετικά με την αναγκαιότητα του διονυσιασμού στο σύγχρονο κόσμο. Και στο τέλος, ενώ απλώνονται πανό κατά του προέδρου της χώρας, μας παροτρύνει να αγκαλιάσουμε τον Διόνυσο και να τον ψηφίσουμε για πρόεδρο.

Η αναβίωση του Βάκχου συντελούταν καθώς το κίνημα της αντικουλτούρας μεγάλωνε κι εκατομμύρια μέλη προσχωρούσαν σ' αυτό.

Αυτό όμως κατέδειξε μια διαφορά μεταξύ αυτών που αγκάλισαν τον διονυσιασμό από τη μια μεριά και των δυνάμεων της τάξης και του συντηρητισμού από την άλλη, αυτούς που ο Nietzsche είχε αποκαλέσει Απολλώνιους.

Αν πάρουμε για παράδειγμα τις απόψεις της ρωσοαμερικανίδας συγγραφέως και φιλοσόφου Ayn Rand, που είναι σταθερά στην πλευρά του Απόλλωνα, γι' αυτήν η σύγχρονη επιτομή των Βάκχων είναι οι βρωμεροί άγριοι που κυλιούνται στη λάσπη του Woodstock.
Και δεν σταμάτησε εκεί. Οι Απολλώνιοι έγιναν δεκτοί από εκείνους που παρακολούθησαν την εκτόξευση του Απόλλων 11 για τη Σελήνη. Επρόκειτο για υπεύθυνους πολίτες σε αντίθεση με τις χειραγωγούμενες αγέλες των χίπιδων. Για την Rand, ο Διονυσιασμός αφορούσε μερικούς φιλελεύθερους διανοούμενους, ενώ το Απολλώνιο Πνεύμα την πλειοψηφία των αμερικανών που ζουν με υγιή και ηθικά αποδεκτό τρόπο.



Διονυσιακό Πνεύμα.
Απολλώνιο Πνεύμα.


Σήμερα, ο Βάκχος και τα δώρα του εξακολουθούν να πυροδοτούν συζητήσεις σχετικές με τα ναρκωτικά, το ποτό, το φύλο, την ανατροπή. Βρίσκονται στον πυρήνα των εντάσεων μεταξύ του φυσικού κόσμου και της αστικής ανάπτυξης, μεταξύ χάους και ελέγχου.

Ο θεός μπορεί να ανήκει σε μια πολύ παλιά εποχή, αλλά το θέμα είναι ο τρόπος προσέγγισης της ελευθερίας του πνεύματος που ζει μέσα μας και πώς μπορούμε να εξισορροπήσουμε την τάξη και τη λογική στη ζωή μας.

Οι αρχαίοι έλληνες το είχαν αντιληφθεί καλά πριν από 2.500 χρόνια. Αναγνώριζαν τους κινδύνους του εξοβελισμού του Βάκχου από τη ζωή μας, του να κλεινόμαστε στον εαυτό μας, αντί να διασκεδάζουμε με κοινές εμπειρίες.

Είχαν συνειδητοποιήσει όμως ακόμα, ότι υπάρχει ανεπανόρθωτος κίνδυνος αν αφεθείς τελείως.

Στο Ιερό των Δελφών ήταν γραμμένο το: «Μηδέν άγαν» (να μην υπερβάλλεις).


Κι αυτό τα συνοψίζει όλα. Αφεθείτε, βρείτε το ζώο που κρύβεται μέσα σας, αλλά πάντα να κρατάτε ακριβώς τον έλεγχο, που θα σας επιτρέψει να μπορέσετε να τραβηχτείτε ξανά πίσω, ώστε η μέθεξη να μην είναι τοξική, αλλά διεγερτική.




ΠΗΓΗ:
Bettany Hughes: «Bacchus
Uncovered: Ancient God of Ecstasy».


ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ
ΣΤΗΝ «ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΕΡΕΥΝΑ»:

IMAGE DESCRIPTIONΓΙΑΤΙ Ο ΔΙΟΝΥΣΟΣ
ΔΕΝ ΕΓΙΝΕ ΔΕΚΤΟΣ
ΣΤΟΝ ΟΛΥΜΠΟ

Θρησκεία και πολιτική
στην αρχαία Ελλάδα



ΚΑΤΕΒΑΣΤΕ
ΔΩΡΕΑΝ ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ
:


IMAGE DESCRIPTIONΔΙΟΝΥΣΟΣ
ΚΑΤΑ ΕΣΤΑΥΡΩΜΕΝΟΥ


Friedrich Wilhelm Nietzsche


IMAGE DESCRIPTIONNIETZSCHE


Μια μεταφυσική της Τέχνης


IMAGE DESCRIPTIONΗ ΓΕΝΝΗΣΗ
ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ


Στα χρόνια
της ελληνικής τραγωδίας



ΓΡΑΨΤΕ ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΣΑΣ


1 ΣΧΟΛΙΑ

  • Ανώνυμος 46549

    15 Δεκ 2018

    Ανοησίες εις τη νιοστή. Παρέλαση μπούρδας, ονειρώξεων και αρχαιολαγνείας.
    Μπράαααβο Γιώργο!

    https://www.iefimerida.gr/news/464778/katargeitai-o-efk-sto-krasi-apo-1-ianoyarioy-sti-voyli-i-tropologia
    Γλου, γλου, γλου, τί ωραίο που είναι το κρασάκι.

    https://www.iefimerida.gr/news/458953/katashesan-200-kila-akatallili-arnisia-sykotaria-apo-epiheirisi-toy-peiraia
    Βρε τις σηκωταριές ας την κατασχέσουν. Το σανό να μην πειράξουν, ας είναι και μουχλιασμένο!
    Σανό και ζουρλομανδύες, ε, χε, χε, χε.
    Ταινία αφιερωμένη εξολοκλήρου στη ρωμιοσύνη: Ghost Stories (2017).