ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ
ΚΑΙ ΜΕΤΑΞΙΚΗ
ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ


Εστιάζοντας στην πνευματική διάσταση του έθνους, το μεταξικό καθεστώς ενσωμάτωσε και εξέφρασε ιδεολογικές και πολιτισμικές στάσεις οι οποίες κυκλοφορούσαν ευρέως καθ΄ όλη τη δεκαετία του 1930 στην Ελλάδα: συγγραφείς και διανοούμενοι επαναπροσδιόριζαν τον ελληνισμό εξαίροντας τον πνευματικό μάλλον παρά τον εδαφικό, επεκτατικό χαρακτήρα του. Ταυτόχρονα, ο ακραίος εθνικισμός του καθεστώτος ενθάρρυνε περαιτέρω τη συνεχιζόμενη (κατά τη δεκαετία του 1930) συζήτηση περί ελληνικότητας, και περί της αφηρημένης και πνευματικής υπόστασής της, που είχαν πυροδοτήσει έργα όπως τα κείμενα του Περικλή Γιαννόπουλου.

Η έννοια της γης καταλάμβανε ασφαλώς κεντρική θέση στη νοοτροπία και στην ιδεολογική σκευή του καθεστώτος (αποτελώντας ένα κοινό στοιχείο με τις φασιστικές ιδεολογίες). Επί παραδείγματι, σε μια εγκύκλιο του 1939, η οποία απευθυνόταν προς όλα τα μέλη της ΕΟΝ (της Εθνικής Οργάνωσης Νεολαίας, όπως ονομαζόταν η οργανωμένη νεολαία του καθεστώτος), ο Μεταξάς προέτρεπε, ιδιαίτερα τους νέους που ζούσαν στην ύπαιθρο, να φροντίσουν ώστε κανένα κομμάτι γης να μην έμενε ακαλλιέργητο:

Στο σπίτι, στην εκκλησία, στο δρόμο, στο χωράφι, στο σχολείο, παντού όπου θα ευρίσκεσθε, ζητώ να μην αφήνετε ούτε στιγμή που να μην ενθυμίζετε σ΄ όλους το καθήκον αυτό. [...] Η κάθε σπιθαμή ελληνικής γης πρέπει να δώση γρήγορα κάτι. Μια πατάτα έστω, μια οκά δημητριακών καρπών, ένα κιλό σταριού.

Η προτροπή αυτή σαφώς δεν τονίζει απλώς την ανάγκη παραγωγής τροφίμων και επισιτιστικής αυτάρκειας σε μια δύσκολη περίοδο. Η έμφαση εδώ δίνεται στη γη και στην ανάγκη να συνδεθούν οι νέοι Έλληνες με αυτήν. Την ίδια έμφαση στη σύνδεση με τη γη δείχνουν οι οργανωμένες εκστρατείες αναδάσωσης και δενδροφύτεσης που καθιέρωσαν το καθεστώς και η νεολαία του, καθώς και η ανακήρυξη του Μεταξά ως «Πρώτου Αγρότη» (και οι φωτογραφίες που τον απαθανατίζουν σε μια συμβολική προσπάθεια να οργώσει ένα χωράφι).


Προπαγανδιστικές αφίσες για τον Μεταξά.

Επιπλέον, το μεταξικό καθεστώς κατέβαλε έμμονη και οργανωμένη προσπάθεια να εξελληνίσει τα μόλις κτηθέντα εδάφη της βόρειας Ελλάδας αλλάζοντας τις τοπωνυμίες τους και αναγκάζοντας εθνοτικές μειονότητες, όπως τους Σλαβομακεδόνες, να μιλούν ελληνικά και να εγκαταλείψουν οποιαδήποτε αναφορά στην ιδιαίτερή τους ταυτότητα. Μάλιστα, αυτή η προσπάθεια μπορεί να θεωρηθεί ως μια αυστηρότερη εφαρμογή της εκστρατείας εσωτερικής αποικιοποίησης που είχε ξεκινήσει περίπου από τις αρχές με μέσα της δεκαετίας του 1920, ενός εγχειρήματος που οι απολογητές του καθεστώτος την παραλλήλιζαν με το έργο των ιεραποστόλων, θυμίζοντάς μας τους στενούς δεσμούς μεταξύ της εθνικιστικής και της αποικιοκρατικής ιδεολογίας και πρακτικής.

Η καταστολή της γλωσσικής διαφορετικότητας (ιδίως όσον αφορά τον σλαβόφωνο πληθυσμό) είχε αρχίσει αρκετό καιρό πριν, φαίνεται όμως ότι επί Μεταξά οι προσπάθειες αυτές εντάθηκαν και απέκτησαν πιο αυταρχικό χαρακτήρα. Ο εξελληνισμός τοπωνυμιών είχε ξεκινήσει με την ίδρυση του κράτους, τον 19ο αιώνα, και εντάθηκε από τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Στη Μακεδονία, οι περισσότερες αλλαγές τοπωνυμιών πραγματοποιήθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του 1920.


IMAGE DESCRIPTIONΣτις συμβατικές αποικιοκρατικές ιδεολογίες, ωστόσο, η έμφαση στη γη και στο έδαφος συνδέεται με την εδαφική επέκταση ως μέσο απόκτησης πλουτοπαραγωγικών πόρων και επίτευξης μεγαλείου, δόξας και της εκπολιτιστικής αποστολής της αυτοκρατορίας· στο εθνικό φαντασιακό, η γη και το έδαφος συνδέονται με το χώμα που κρύβει μέσα του τα ιερά οστά των προγόνων, με τους αθάνατους νεκρούς. (Διαβάστε στην «Ελεύθερη Έρευνα»: Η γοητεία του χώματος στο εθνικό φαντασιακό της Ρωμιοσύνης).

Η εθνική αποικιοποιητική αποστολή, στην εκδοχή που την εφήρμοσε το μεταξικό καθεστώς, είχε σκοπό να αποκαθάρει ό,τι θεωρούσε ως ελληνική πατρίδα και έδαφος, και, κυρίως, να καλλιεργήσει και να επιφέρει μια πολιτιστική / πνευματική αναγέννηση.

Η θεμελιώδης ιδεολογική αρχή του καθεστώτος ήταν ο «Τρίτος Ελληνικός Πολιτισμός», ένα εννοιολόγημα που πιθανώς παρέπεμπε στο Τρίτο Ράιχ. Σύμφωνα με αυτό το σχήμα, η κλασική Ελλάδα αποτελούσε του πρώτο ελληνικό πολιτισμό, η Βυζαντινή Αυτοκρατορία τον δεύτερο, και η φιλοδοξία του καθεστώτος ήταν να δημιουργήσει τον τρίτο, έναν ουτοπικό πολιτισμό ο οποίος θα συνδύαζε τα καλύτερα στοιχεία των προηγούμενων δύο.

Το όνειρο του Μεταξά δεν ήταν η αναδημιουργία ούτε του κλασικού ούτε του βυζαντινού πολιτισμού. Ως εκ τούτου, απομακρύνθηκε από την προγενέστερη ρητορική περί αναβίωσης του ένδοξου κλασικού παρελθόντος.

Το όνειρό του ήταν η δημιουργία ενός νέου πολιτισμού, του τρίτου ελληνικού πολιτισμού:

Δεν δύναται να υπάρξη μια φυλή, εάν δεν δημιουργήση πολιτισμόν ιδικόν της.

Ι. Μεταξάς, σε λόγο που εκφώνησε επ΄ ευκαιρία μιας ορκωμοσίας φοιτητών το 1937.

IMAGE DESCRIPTIONΕπιπλέον, φρόντισε να αποφύγει οποιαδήποτε εξιδανίκευση των προηγούμενων δύο πολιτισμών, επισημαίνοντας τις αδυναμίες τους, αλλά και, κυρίως, να υποστηρίξει ότι ο καθένας από μόνος του είναι ατελής, και ότι μόνον ο συνδυασμός και των δύο μπορούσε να αποτελέσει ικανό πρότυπο για τη δημιουργία του τρίτου πολιτισμού.

Η αρχαία Σπάρτη και σε μικρότερο βαθμό, η αρχαία Μακεδονία, ήταν οι δυο όψεις της αρχαίας ελληνικής κληρονομιάς που το καθεστώς εξεθείαζε και προέβαλλε περισσότερο από κάθε άλλη. Επρόκειτο για μια προσπάθεια κατασκευής του ιστορικού παρελθόντος, για μια διαδικασία συγκρότησης μιας επιλεκτικής εθνικής μνήμης, που αποσκοπούσε στη νομιμοποίηση του χαρακτήρα του μεταξικού καθεστώτος∙ ενός αυταρχικού, αντικοινοβουλευτικού καθεστώτος το οποίο έδινε έμφαση στην πειθαρχία, στις στρατιωτικές αρετές, στη θυσία για την Πατρίδα.

IMAGE DESCRIPTIONΕπιπλέον, ο εκθειασμός της αρχαίας Σπάρτης, που παρουσιάστηκε ως πρότυπο ασκητικής, μιλιταριστικής κοινωνίας, ταίριαζε με τον λαϊκιστικό χαρακτήρα ενός καθεστώτος το οποίο έδινε έμφαση στις προσπάθειες του «απλού λαού» και στη συλλογική θυσία μάλλον παρά στα ατομικά επιτεύγματα των ολίγων, είτε αυτοί ήταν καλλιτέχνες, φιλόσοφοι ή πολιτικοί.

Το Βυζάντιο, από την άλλη μεριά, μπορούσε να τονίσει την αναγκαιότητα ενός συγκεντρωτικού κράτους και να παράσχει την ιστορική δικαίωση της μοναρχίας∙ στο κάτω της γραφής, ο βασιλιάς αποτελούσε το κύριο πολιτικό και θεσμικό έρεισμα του καθεστώτος, και η αφοσίωση στον θεσμό της μοναρχίας ήταν ένα από τα στοιχεία που υπογράμμιζε το καθεστώς. Πάνω από όλα, βέβαια, το Βυζάντιο, το οποίο στον ελληνικό εθνικό λόγο έχει επικρατήσει να αντιμετωπίζεται ως ένα θεοκρατικό κράτος, παρείχε τη σύνδεση με τη χριστιανική θρησκεία, τον άλλο μείζονα ακρογωνιαίο λίθο του καθεστώτος.

Η προσπάθεια του καθεστώτος να προωθήσει μια διακριτή εκδοχή του κλασικού παρελθόντος περιελάμβανε ακόμα και τη λογοκρισία ορισμένων έργων της κλασικής αρχαιοελληνικής γραμματείας, τα οποία θεωρήθηκαν ανατρεπτικά. Σύμφωνα με τον Σπύρο Λιναρδάτο, η κυβέρνηση Μεταξά προσπάθησε να σταματήσει το ανέβασμα μιας παράστασης της Αντιγόνης του Σοφοκλή από το Εθνικό Θέατρο· η παράσταση τελικά ανέβηκε, λόγω των εκτεταμένων διαμαρτυριών, αλλά η κυβέρνηση διέταξε να παραλειφθούν ορισμένοι στίχοι οι οποίοι κρίθηκαν «ακατάλληλοι». Μια πιο διαβόητη περίπτωση ήταν ο εξοβελισμός από τη σχολική διδακτέα ύλη του Περικλέους Επιταφίου του Θουκυδίδη.

Σε εγκύκλιο ενός σχολικού επιθεωρητή επισημαίνεται:

Παραγγελλομεν Υμίν [...] όπως κατά την διδασκαλία των αρχαίων Ελληνικών εν τη στ΄ γυμνασιακή τάξει παραλείπητε τον Επιτάφιον του Περικλέους, αντικαθιστώντας τούτου δια τινός Πλατωνικού διαλόγου, διότι το εν τω Επιταφίω υπέροχον τη αληθεία εγκώμιον των δημοκρατικών ιδεών δυνατόν να εκληφθή παρά των μαθητών ως έμμεσος επίκρισις της σθεναράς κυβερνητικής πολιτικής. [...] Άλλως υπάρχει πιθανότης ότι θα επιφέρουν το αυτό αποτέλεσμα, φθοροποιόν και διαλυτικόν, το οποίον επέφερον κατά την εποχήν του Πελοποννησιακού πολέμου απαγγελλόμεναι προς τον άστατον Δήμον των Αθηναίων από του στόματος του μεγάλου Περικλέους.

Η απόπειρα αυτή αποκαλύπτει όχι μόνο την πατερναλιστική στάση που υιοθέτησε το καθεστώς απέναντι στους νέους, αλλά και τον φόβο ότι ορισμένες πτυχές του κλασικού παρελθόντος πιθανόν να πυροδοτούσαν αντικαθεστωτική δράση.

Το μεταξικό καθεστώς δεν δημιούργησε κάποιο πολιτικό κόμμα για να προπαγανδίσει τις ιδέες του, αλλά είχε στη διάθεσή του ένα επίσημο θεωρητικό όργανο, το περιοδικό Το Νέον Κράτος, το οποίο προσείλκυσε πολλούς διανοούμενους και συγγραφείς. Εξέδιδε επίσης και άλλα περιοδικά, όπως το Νέα Πολιτική, που εξέφραζε παρόμοιες, υποστηρικτικές του καθεστώτος, αν και ενίοτε ελαφρώς κριτικές, απόψεις.

Η κύρια συλλογική ιδεολογική δύναμη κρούσης του, ωστόσο, ήταν η νεολαία του, η ΕΟΝ. Στην αρχή, η ΕΟΝ δυσκολεύτηκε να επιτύχει μαζική στρατολόγηση μελών, αλλά, όταν η εγγραφή έγινε ουσιαστικά υποχρεωτική για όλους τους μαθητές, και με επιπλέον δέλεαρ τον τελετουργικό και γιορταστικό χαρακτήρα των δραστηριοτήτων της, για να μην αναφέρουμε τα δωρεάν εισιτήρια για τον κινηματογράφο, το 1940 η ΕΟΝ είχε φτάσει να αριθμεί περισσότερα από ένα εκατομμύριο μέλη, το 60% των οποίων ήταν μαθητές. Ένα από τα πιο σημαντικά όπλα της ήταν η Νεολαία, ένα εβδομαδιαίο περιοδικό με πλούσια εικονογράφηση, το οποίο εκδιδόταν από το 1938 μέχρι το 1941.


Οι ομοιότητες της σκούρας μπλε στολής της ΕΟΝ με τις στολές των ευρωπαϊκών φασιστικών οργανώσεων της εποχής δεν ήταν τυχαίες.
Σύμβολό της ήταν ο «μινωικός» διπλούς πέλεκυς, η ιεραρχία της ήταν στρατιωτική, και λειτουργούσε υπό την αυστηρή χειραγώγηση της κυβέρνησης με επικεφαλής τον Αλέξανδρο Κανελλόπουλο.

IMAGE DESCRIPTIONΟ ρόλος της ΕΟΝ υπερέβαινε εκείνον μιας συνήθους πολιτικής νεολαίας, καθώς η παρέμβασή της στις κρατικές υποθέσεις, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορούσε τον εμποτισμό των μαθητών με τα ιδεώδη του καθεστώτος, ήταν σημαντική.

Επί παραδείγματι, σε μια σειρά εισηγήσεων που εκδόθηκαν το 1939, η οργάνωση υποδείκνυε, μεταξύ άλλων, τα θέματα που έπρεπε να περιλαμβάνονται στη συγγραφή των σχολικών βιβλίων. Το σχετικό κείμενο είναι ενδεικτικό της εκδοχής της αρχαιότητας την οποία ήθελε να προβάλλει το καθεστώς.

IMAGE DESCRIPTIONΓια παράδειγμα:

• Όσον αφορά τον Τρωικό Πόλεμο, επισημαίνεται ότι πρέπει «να τονισθή κυρίως ο θρίαμβος της ενώσεως όλων των Ελλήνων και τα ολέθρια αποτελέσματα της διχόνοιας» (σελ. 48).

• Oι στωικοί φιλόσοφοι πρέπει να παρουσιάζονται ως οι πρόδρομοι του χριστιανισμού (σελ. 49).

• Ο Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας ως ο «πρώτος μέγας Βασιλεύς όλων των Ελλήνων» (σελ. 48).

• Όσο για τον Αλέξανδρο, πρέπει να προβάλλεται ως «ο δημιουργός της απεράντου Ελληνικής Αυτοκρατορίας, ο οποίος διέδωσε τα φώτα του Ελληνικού Πολιτισμού στην Οικουμένη» (σελ. 48).

• Για τους δεσμούς μεταξύ ελληνισμού και χριστιανισμού, η γραμμή που υπαγορεύει το έγγραφο είναι ότι «μόνον δια της επικρατήσεως του Ελληνισμού εις την Ανατολήν κατώρθωσε να διαδοθή ο Χριστιανισμός. Μόνον η Ορθοδοξία έσωσε τον Ελληνισμόν» (σελ. 49).

• Όσο για τις δημώδεις παραδόσεις και τους θρύλους, υποδεικνύεται ότι πρέπει να συμπεριλαμβάνονται κυρίως εκείνοι που έχουν ομοιότητες με αρχαίους μύθους (σελ. 51).

• Στο θέμα της λαϊκής τέχνης πρέπει να τονίζονται «αρχαίαι και βυζαντιναί επιβιώσεις» (σελ. 51).


Η ΕΟΝ δραστηριοποιήθηκε ιδιαίτερα στη διοργάνωση μιας σειράς τελετουργιών και εκδηλώσεων, όπως παρελάσεις, επισκέψεις σε μνημεία και αρχαιολογικούς χώρους, αθλητικούς αγώνες, διαγωνισμούς, και θεατρικές και άλλες παραστάσεις. Για τους σκοπούς αυτους κατασκευάστηκε μια σειρά από υπαίθρια θέατρα, κατά το πρότυπο των αρχαίων θεάτρων.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν το θέατρο στον λόφο Φιλοπάππου και το Θέατρο του Λυκαβηττού, το οποίο εξακολουθεί να αποτελεί έναν από τους κύριους χώρους πραγματοποίησης υπαίθριων εκδηλώσεων στην Αθήνα.


Φαλαγγίτες της ΕΟΝ παρακολουθούν ομιλία μπροστά στο Ερέχθειο, 1940.
Φαλαγγίτισσες της ΕΟΝ ποζάρουν στο Ωδείο Ηρώδου του Αττικού, 1940.

IMAGE DESCRIPTIONΗ Ελένη Μαχαίρα έχει επισημάνει τον καίριο ρόλο της φωτογραφίας στην προσπάθεια του καθεστώτος να διαδώσει την εθνική παιδαγωγία. Ιδιαίτερα στη Νεολαία, οι φωτογραφικές αναπαραγωγές καταλαμβάνουν σημαντική θέση. Πρόκειται για ασπρόμαυρες φωτογραφίες οι οποίες έχουν επιχρωματιστεί∙ ένας σημαντικός αριθμός στρέφεται γύρω από την αρχαιότητα. Τις πιο πολλές φορές προέρχονται από επισκέψεις ενός τμήματος της ΕΟΝ σε αρχαιολογικούς χώρους και μνημεία, και από ποικίλες αναβιώσεις του αρχαιοελληνικού παρελθόντος (παραστάσεις αρχαίου δράματος, αθλητικούς αγώνες, και ούτω καθεξής) στις οποίες μετέχουν μέλη της ΕΟΝ ντυμένα με αρχαιοελληνικές, υποτίθεται, ενδυμασίες.

IMAGE DESCRIPTIONΟι νέοι (άνδρες και γυναίκες) ποτέ δεν απεικονίζονται με πολιτική αμφίεση· φορούν είτε τη στολή της ΕΟΝ είτε δήθεν αρχαιοελληνικές (συχνότερα στρατιωτικές) αμφιέσεις, είτε παραδοσιακές λαϊκές φορεσιές.

Οι αρχαιολογικοί χώροι στο φόντο είναι τις περισσότερες φορές ο Παρθενώνας, το Ερέχθειο, ο ναός του Ολυμπίου Διός, μια γενική άποψη του βράχου της Ακρόπολης, ή κάποιο αρχαίο ελληνικό θέατρο.

Σπάνια απεικονίζονται αρχαιολογικοί χώροι χωρίς ανθρώπινη παρουσία· τέτοια παραδείγματα αποτελούν η Ακρόπολη, και, σε μια περίπτωση, η Κνωσός.

Κάποιες από αυτές τις φωτογραφίες κοσμούν το εξώφυλλο του περιοδικού. Ενώ κάποιες από αυτές τις φωτογραφίες είναι ομαδικά πορτρέτα, όπου μέλη της ΕΟΝ κοιτούν προς τον φακό σε ημιεπίσημες πόζες, οι περισσότερες τα απεικονίζουν είτε σε στάση ενατένισης, με το βλέμμα προσηλωμένο σε κάποιο μνημείο, είτε να συμμετέχουν σε κάποιο πειθαρχικά οργανωμένο δρώμενο μπροστά σε ένα μνημείο, είτε να παριστάνουν ότι επιτελούν κάποιο ρόλο, σε πόζες που ενίοτε θυμίζουν αρχαιοελληνικά αγάλματα.

Οι φωτογραφίες αυτές δημιουργούν μια σύνδεση ανάμεσα στο μεταξικό καθεστώς και στο κλασικό υλικό παρελθόν. Συγχρόνως, όμως, κάνούν κάτι πολύ περισσότερο από αυτό∙ πρόκειται για αναπαραστάσεις οι οποίες όχι απλώς θυμίζουν ότι η φωτογραφία λειτούργεί ως ένα «πρωτόγονο θέατρο», αλλά και κατασκευάζουν έναν διατεταγμένο, στρατιωτικά πειθαρχημένο, καθαρό και αποστειρωμένο κόσμο, μια φωτογραφική ψευδαίσθηση της ουτοπικής κοινωνίας στην οποία απέβλεπε το καθεστώς.

IMAGE DESCRIPTIONΣε αυτό το ουτοπικό μάλλον παρά ετεροτοπικό σύμπαν, η αρχαιότητα καταλαμβάνει αμφιλεγόμενη θέση· κάποιες φορές αποτελεί απλώς το σκηνικό φόντο, με τα μέλη της ΕΟΝ ως κύριο θέμα, και άλλοτε δεσπόζει, με τους νέους να διαδραματίζουν δευτερεύοντα ρόλο. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ωστόσο, πρόσθετα στοιχεία, όπως μια λεζάντα ή ο τίτλος του περιοδικού (στην περίπτωση των εξωφύλλων), επιστρατεύονται για να διαχωρίσουν σαφώς του «πρώτο» από τον «τρίτο» πολιτισμό.

IMAGE DESCRIPTIONΑυτή η φωτογραφική αμφιταλάντευση αντικατοπτρίζει την αμφιθυμία της ιδεολογίας του καθεστώτος, όπου η κλασική αρχαιότητα εκθειάζεται ως πηγή καλλιτεχνικών ιδεωδών, αλλά απορρίπτεται ως πηγή πολιτικών και θρησκευτικών αξιών, και θεωρείται μάλλον παρακαταθήκη επιλεκτικού δανεισμού παρά πρότυπο προς μίμηση∙ είναι προπάντων ένα μοντέλο το οποίο οι νέοι της ΕΟΝ πρέπει να φιλοδοξούν να το ξεπεράσουν.

Όπως έχει παρατηρήσει ο Roland Barthes, «η φωτογραφία μεταμορφώνει το υποκείμενο σε αντικείμενο», και σε αυτή την περίπτωση πρέπει να ερμηνεύσουμε αυτή τη διαπίστωση με διττό τρόπο: οι φωτογραφίες των περιοδικών του μεταξικού καθεστώτος παράγουν μια αντικειμενικοποιημένη, καθαρή και αποστειρωμένη αναπαράσταση μιας στιγμής, η οποία κατόπιν θα κυκλοφορήσει στην οικονομία των σημείων ως η στατική ανάμνηση μιας ορισμένης τελετής ή ενός συμβάντος.

Συγχρόνως, όμως, μνημειοποιούν τις ανθρώπινες μορφές εξαλείφουν την ατομικότητα, παρουσιάζοντας την ανθρώπινη μορφή μέσα σε διάφορες στολές (είτε εκείνη της ΕΟΝ είτε την αρχαιοελληνική ενδυμασία, είτε την «παραδοσιακή» λαϊκή φορεσιά). Επιπλέον, απεικονίζοντας τους νέους σε στάσεις οι οποίες θυμίζουν αρχαία ελληνικά αγάλματα, ακινητοποιούν και μνημειοποιούν τη χρονικότητα και τον κοινωνικό χώρο.


Αν, για να μνημονεύσουμε και πάλι τον Barthes, στις φωτογραφίες «τα πρόσωπα είναι αναισθητοποιημένα και καρφιτσωμένα, σαν πεταλούδες», αυτές οι φωτογραφίες δεν ανακαλούν απλώς ένα νεκρό και άψυχο κλασικό παρελθόν, αλλά και στερούν τις σύγχρονες ανθρώπινες μορφές από το χρονικό και κοινωνικό τους πλαίσιο, τις μετατρέπουν σε σύγχρονα μνημεία.


Προπαγανδιστικές αφίσες του μεταξικού καθεστώτος.

Η παραγωγή και αναπαραγωγή του εθνικού φαντασιακού δεν είναι αποκλειστικά έργο υπερεθνικιστικών καθεστώτων, ούτε απλώς κρατικών μηχανισμών, όσο αυταρχικοί και αν είναι αυτοί. Ο Μεταξάς δεν επινόησε μια νέα αφήγηση συνέχειας, απλώς βασίστηκε στην ήδη εδραιωμένη ιδεολογία του εγχώριου ελληνισμού, που είχε διαμορφωθεί κατά το δεύτερο ήμισυ του 19ου αιώνα. Το καθεστώς του δεν χρειάστηκε να πείσει κανέναν για τον ιδρυτικό μύθο του έθνους και τη χρυσή κλασική εποχή του, ούτε για τον ρόλο του Βυζαντίου ως χριστιανικής αυτοκρατορίας και ως γέφυρας που συνέδεε τον αρχαίο και τον νεότερο ελληνισμό, μιας κιβωτού η οποία διαφύλαξε την κλασική κληρονομιά για να την παραλάβει η νεότερη Ελλάδα.

Αυτός και το καθεστώς του απλώς παρήγαγαν μια τροποποιημένη εκδοχή της εθνικής αφήγησης, προβάλλοντας τις πτυχές του κλασικού και βυζαντινού παρελθόντος που νομιμοποιούσαν τις πρακτικές, τις πολιτικές και το όραμά του∙ τον μιλιταρισμό της Σπάρτης και της Μακεδονίας του Φιλίππου Β΄, τον λαϊκισμό και το ασκητικό πνεύμα της Σπάρτης, τον απολυταρχικό και χριστιανικό χαρακτήρα του Βυζαντίου. Παραδόξως, μάλιστα, κάποια από τα θύματα του καθεστώτος (όπως οι εξόριστοι κομμουνιστές) έφτασαν ακόμα και να μεμφθούν το καθεστώς επειδή ασκούσε κριτική και αμφισβητούσε την υπέρτατη ηθική αυθεντία της κλασικής αρχαιότητας, και ιδιαίτερα της κλασικής Αθήνας.


Τι ΕΟΝ, τι ΕΠΟΝ !
Η Εθνική Οργάνωσις Νεολαίας (ΕΟΝ) ήταν κυβερνητική οργάνωση νέων που ιδρύθηκε από το καθεστώς του Μεταξά το 1936 και διαλύθηκε τον Απρίλιο του 1941, τρεις μήνες μετά το θάνατό του.
Ο Μεταξάς είχε σα σκοπό του μέσα από την οργάνωση αυτή να διαμορφώσει τους νέους σε πατριώτες, αλλά και υποστηρικτές του καθεστώτος του.
Το πνεύμα της ΕΟΝ έστρωσε το έδαφος για την ΕΑΜική ΕΠΟΝ, η οποία ιδρύθηκε επί Κατοχής, το 1943.
Η ΕΠΟΝ (Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νέων), εκτός απ' την ομοιότητα στο όνομα, κληρονόμησε και πολλά κουσούρια απ' την ΕΟΝ.
Επιπλέον, είναι μεγάλο το πλήθος των μελών της μεταξικής ΕΟΝ που εντάχθηκαν κατόπιν στην αριστερή ΕΠΟΝ.
Πρωτοκλασάτα στελέχη της Αριστεράς σε όλη τη μεταπολεμική περίοδο μέχρι και τις μέρες μας, είχαν διατελέσει πρωτύτερα μέλη της ΕΟΝ (π.χ. Γλέζος, Σάντας κ.λπ.),
ορισμένοι δε ακόμη και σήμερα μιλούν με υπερηφάνεια και καυχώνται γι΄αυτό (π.χ. Θεοδωράκης).

IMAGE DESCRIPTIONΔεν μπορούμε, επίσης, να πούμε ότι ο Μεταξάς και το καθεστώς του διέπραξαν κάποια κατάφωρη «κατάχρηση» του αρχαιολογικού παρελθόντος∙ παρά τον αυταρχικό και δικτατορικό του τρόπο, το καθεστώς δεν επέβαλε στους αρχαιολόγους τη δική του αρχαιολογική αφήγηση. Η κρατική αρχαιολογική πολιτική παρέμεινε λίγο ως πολύ αμετάβλητη, και ακόμα και ο Διευθυντής Αρχαιοτήτων και Ιστορικών Μνημείων δεν αντικαταστάθηκε παρά μόνο δύο χρόνια μετά την 4η Αυγούστου 1936.

Από τις ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια της δικτατορίας Μεταξά, αυτές που εγγράφονταν πιο στενά στη μεταξική ιδεολογία, όπως η ανασκαφή για τον εντοπισμό της θέσης της μάχης των Θερμοπυλών και εκείνη για την ανακάλυψη της Πλατωνικής Ακαδημίας στην Αθήνα, δεν τις ξεκίνησε το ίδιο το καθεστώς∙ η δεύτερη είχε αρχίσει χρόνια πριν, και η πρώτη δεν θα είχε ίσως επιχειρηθεί χωρίς την οικονομική βοήθεια μιας αμερικανίδας ευεργέτιδος. Και οι δύο, ωστόσο, υποστηρίχθηκαν από το καθεστώς κατά ποικίλους τρόπους, και η αφήγηση που παρήχθη σχετικά με αυτές παρείχε σαφή νομιμοποίηση στη μεταξική ιδεολογία.

IMAGE DESCRIPTIONΌσον δε αφορά στοιχεία όπως η πνευματική φύση του ελληνισμού, η σημασία της λαϊκής παράδοσης και η συγχώνευση του χριστιανισμού με του κλασικό ελληνισμό, αυτά ήταν ιδέες οι οποίες ήδη κυκλοφορούσαν μεταξύ των διανοουμένων πριν από την 4η Αυγούστου (γεγονός που εξηγεί γιατί αρκετοί σημαίνοντες διανοούμενοι ήταν πρόθυμοι να γράψουν για τα περιοδικά και τις εφημερίδες του) και οι οποίες θα συνέχιζαν να αποτελούν σημαντικά στοιχεία του εθνικού λόγου πολύ μετά την κατάρρευση του μεταξικού καθεστώτος.

Ωστόσο, κατά ειρωνικό τρόπο, παρά τους ισχυρισμούς περί πνευματικής φύσης του ελληνισμού, ο λόγος που αρθρώθηκε αναφορικά με το υλικό παρελθόν, η υλικότητα των αρχαιοτήτων και οι αρχαιολογικές πρακτικές, αποτελούσαν όλα σημαντικούς μηχανισμούς οι οποίοι βοήθησαν να στοιχειοθετηθεί η εκδοχή της εθνικής αφήγησης που προσπάθησε να δημιουργήσει το καθεστώς μέσα από τη ρητορική του.

Επί παραδείγματι, η περιγραφή ενός ειδωλίου της Εποχής του Χαλκού ως «μινωικής προσευχομένης Παναγίας» συντελούσε στη συγχώνευση της αρχαιότητας και του χριστιανισμού στη λαϊκή φαντασία, και στην περαιτέρω ιεροποίηση του υλικού παρελθόντος οι αιχμές βελών από τις Θερμοπύλες θύμιζαν την περίφημη μάχη και την ιδέα της θυσίας για την πατρίδα πολύ πιο έντονα από ό,τι θα το είχε κατορθώσει οποιαδήποτε ιστορική περιγραφή∙ και η διαδικασία της ανεύρεσης αυτών των αιχμών, «το καμάτεμα της γης» ανάμεσα στους βάλτους και στα κουνούπια που μετέδιδαν την ελονοσία, ούτως ώστε «αυτή», δηλαδή η γη, να «γεννήσει» τα υλικά ίχνη που πιστοποιούσαν την ανδρεία και τη θυσία, ισοδυναμούσε με μια διαδικασία αποκάλυψης της αλήθειας του έθνους, απόδειξης, μέσα από απτά υλικά τέχνεργα, της ελληνικότητας του εδάφους.

Η αρχαιότητα και η αρχαιολογία ενεπλάκησαν όντως βαθιά στη διαδικασία μετάπλασης της εθνικής αφήγησης και υποστασιοποίησης του εθνικού λόγου, αλλά με κατά πολύ πιο έμμεσους τρόπους από ό,τι συνήθως πιστεύεται.

Ενώ πολλά στοιχεία της ιδεολογίας του καθεστώτος περί αρχαιότητας, όπως η υπερεξύμνηση της Σπάρτης, δεν επιβίωσαν μετά την κατάρρευσή του (παρά μόνο στη ρητορική ακροδεξιών ομάδων, που ακόμα και σήμερα διεκδικούν τον Μεταξά ως έναν από τους σημαντικούς προπάτορές τους), αρκετά άλλα αποδείχθηκαν πολύ πιο ανθεκτικά στου χρόνο.

• Η έμφαση στο Βυζάντιο συνετέλεσε περαιτέρω στην αποκατάστασή του στη νεοελληνική ιδεολογία, και, πιο σημαντικό, στη συγχώνευση του χριστιανισμού και του κλασικού παρελθόντος, που, επιβιώνει μέχρι σήμερα.

• Η έμφαση στις λαϊκές παραδόσεις και στην αγνότητα του απλού λαού (που, συν τοις άλλοις, θεωρείται ότι διασώζει αμόλευτη τη μνήμη του κλασικού παρελθόντος στους χορούς, τα τραγούδια, τις καλλιεργητικές πρακτικές και τις παραδοσιακές τέχνες του), ανάγεται ασφαλώς στον 19ο αιώνα, αλλά έλαβε μεγαλύτερη ώθηση τη δεκαετία του 1930 και παρέμεινε ισχυρή επί πολλά χρόνια μετά την κατάρρευση του καθεστώτος.

• Σε πιο πρακτικό επίπεδο, ο κρατικός Οργανισμός Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων εξακολουθούσε να ακμάζει έως και τις αρχές του 21ου αιώνα και ήταν υπεύθυνος για τη διάδοση της εθνικής παιδαγωγίας.

Πιο σημαντικό, όμως, από όλα τα παραπάνω είναι το ότι οι τελετουργικού χαρακτήρα δραστηριότητες, οι θεατρικές και άλλες παραστάσεις, οι εορταστικές τελετές, οι παρελάσεις, οι ποικίλες αναπαραστάσεις στις οποίες η αρχαιότητα αποτελεί σημαίνον στοιχείο, που μπορεί να μην τις επινόησε το καθεστώς (οι Δελφικές Γιορτές, μερικά χρόνια πριν, ήταν ένας σημαντικός πρόδρομος), αλλά οι οποίες έγιναν πιο συχνές και σημαντικές στην εποχή του, επέπρωτο να έχουν μακρό και πλούσιο μέλλον.

Από τις παραστάσεις αρχαίου δράματος και την αναπαράσταση της οικοδόμησης του Παρθενώνα από τους εξόριστους της Μακρονήσου, στα τέλη της δεκαετίας του 1940, μέχρι την απότιση φόρου τιμής στη μνήμη της Μελίνας Μερκούρη μπροστά στα μάρμαρα του Παρθενώνα στο Βρετανικό Μουσείο, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, και την απεικόνιση της μακράς πορείας που έχει διανύσει η ελληνική ιστορία, από τους «μινωικούς» χρόνους μέχρι το παρόν, με ηθοποιούς να παριστάνουν αρχαία αγάλματα, κατά την τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004 στην Αθήνα για να μην αναφέρουμε τις αναρίθμητες, πιο ταπεινές εκδηλώσεις θρησκευτικής ευλάβειας σε φαινομενικά κοσμικές και καθημερινές στιγμές, όπως η επίσκεψη σε ένα μουσείο.

IMAGE DESCRIPTIONΌλα αυτά είναι ιεροτελεστίες που μαρτυρούν τον ιεροπρεπή και τελετουργικό χαρακτήρα του εθνικού φαντασιακού, την οιονεί θρησκευτική φύση του∙ πρόκειται για συμβάντα και επιτελέσεις τα οποία δεν θα μπορούσαν να πραγματοποιηθούν χωρίς τα ιερά λείψανα της αρχαιότητας (στην αυθεντική τους μορφή και στις απομιμήσεις τους) ως υλικά και απτά σκηνικά στοιχεία, τοπογραφικά ορόσημα και χρονομετρικούς δείκτες συνέχειας και αιωνιότητας ταυτόχρονα.


Σημείωση:
Το παραπάνω κείμενο είναι απόσπασμα
από το βιβλίο του Γ. Xαμηλάκη:
Το έθνος και τα ερείπιά του,
«Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου», Αθήνα, 2012.
Η εικονογράφηση, οι υπότιτλοι και οι λεζάντες
έγιναν με μέριμνα της «Ελεύθερης Έρευνας».


Διαβάστε επίσης
στην «Ελεύθερη Έρευνα»:

IMAGE DESCRIPTION

Όπως τους σενεγαλέζους
Το μεγάλο «ΝΑΙ» της 28ης Οκτωβρίου




IMAGE DESCRIPTION

Αρχαιοελληνικοί πιθηκισμοί της Ρωμιοσύνης
Δημοφιλείς διαχρονικά καρναβαλίστικου τύπου εκδηλώσεις





Ο Γιάννης Χαμηλάκης είναι καθηγητής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Σαουθάμπτον και συνδιευθυντής του ερευνητικού προγράμματος Αρχαιολογίας και Αρχαιολογικής Εθνογραφίας στην Κουτρουλού Μαγούλα Φθιώτιδας.

Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και στο Πανεπιστήμιο του Σέφιλντ και δίδαξε για τέσσερα χρόνια (1996-2000) στο Πανεπιστήμιο της Ουαλίας στο Λάμπετερ.

Στις τελευταίες δημοσιεύσεις του περιλαμβάνονται τα βιβλία: «The Nation and its Ruins: Antiquity, Archaeology and National Imagination in Greece» (2007, Βραβείο Edmund Keeley, του Modern Greek Studies Association) και το «Archaeological Ethnographies» (2009, επιμ. με τον Α. Αναγνωστόπουλο).

ΓΡΑΨΤΕ ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΣΑΣ


8 ΣΧΟΛΙΑ

  • Ανώνυμος 46404

    15 Νοε 2018

    Μεταξύ των 34 κρατών και εθνικοτήτων οι Ελληνες πρωτεύουμε στην πίστη μας ότι υπάρχει Θεός (92%), ξεπερνώντας ακόμα και τους Ρώσους (75%), την ίδια ώρα που μόνο το 36% των Σουηδών δηλώνει το ίδιο. Πρωτεύουμε επίσης στην πίστη μας ότι υπάρχει το «κακό μάτι» (66%), με τους Σουηδούς να έρχονται τελευταίοι και καταϊδρωμένοι (μόλις με 9%). Την πρώτη θέση σε ολόκληρη την ήπειρο καταλαμβάνουμε και στην πεποίθηση ότι ο πολιτισμός μας είναι ανώτερος όλων των άλλων (89%).
    http://www.kathimerini.gr/992442/gallery/epikairothta/ellada/ereyna-yparxei-8eos-gia-toys-ellhnes

    Η Ελλάδα είναι το μονο χριστιανικό κράτος τις μέσης ανατολής και τις Βόρειας Αφρικής (Αίγυπτος, Λιβύη κ.λπ.).

  • Ανώνυμος 46336

    30 Οκτ 2018

    http://www.iefimerida.gr/news/454771/i-diplomatia-tis-gastronomias-stis-sheseis-athinas-moshas-me-fonto-nao-toy-poseidona
    Βρε ποιο ναό του Ποσειδώνα; Ρωμιοί είστε.

  • Ανώνυμος 46331

    29 Οκτ 2018

    Έχει δίκιο ο 46324 βρε αχάριστοι. Δεν μπορείς να τα βάζεις όλα στο μίξερ (εννοεί ότι δεν είναι όλοι οι ρωμιοί το ίδιο).
    Να τον πιστέψουμε;

  • Ανώνυμος 46328

    29 Οκτ 2018

    @46324
    Άσε τις σούπες και τους χυμούς και φάε μια κρεμούλα.

  • Ανώνυμος 46324

    28 Οκτ 2018

    Ανώνυμος 46319 - 46320
    Το μίξερ που έχετε εφεύρει σούπα ή κάτι σε χυμό μπορεί να βγάλει, καλό και γευστικό αποτέλεσμα.

  • Ανώνυμος 46321

    27 Οκτ 2018

    http://www.iefimerida.gr/news/454374/aytos-einai-o-pilotos-tis-omadas-zeys-poy-tha-skisei-toys-aitheres-tis-thessalonikis
    Μ' αρέσει που λέει: F-16 "Ζευς" και κατόπιν μέσα σε παρένθεση: F-16 Demo Team... Αμάν πια με τον αλλοπρόσαλλο αυτοπροσδιορισμό των ρωμιών.

    Στο μεταξύ:
    http://www.iefimerida.gr/news/454223/o-alexis-tsipras-tha-episkefthei-agion-oros-espase-o-pagos
    Μπράααααβο Αλέξη!

  • Ανώνυμος 46320

    27 Οκτ 2018

    Για τον ανεξάρτητο ιδεολογικά παρατηρητή φαίνεται από όσα παρατίθενται ότι το μεταξικό καθεστώς ήθελε πραγματικά να φτιάξει κράτος και οι ρωμιοί να αποκτήσουν επιτέλους παραγωγικότητα και να αισθανθούν πολίτες μιας συγκροτημένης κοινωνίας.
    Βέβαια την προσπάθεια αυτή την στήριξε σε ιδέες που ήταν κυρίαρχες εκείνη την εποχή: όπως η ιερότητα της γης, ο ζωτικός χώρος, η επάρκεια του κράτους σε τρόφιμα, το ιδανικό ενός νέου τύπου πολίτη και πολιτισμού κ.λπ.
    Αυτά ξεπεράστηκαν μετά τον Β'ΠΠ με την απελευθέρωση των αποικιών, του παγκόσμιου εμπορίου και της παγκοσμιοποίησης των επενδύσεων και της οικονομίας, χάρει στην αλματώδη εξέλιξη επιστημών και τεχνολογίας.
    Πάντως οι ρωμιοί ούτε πολίτες ενός κράτους πραγματικά αισθάνονται, ούτε οι αγρότες συνδέθηκαν ποτέ με τη γη τους, όπως οι γάλλοι ή οι γερμανοί. Ο ρωμιός παραμένει αλλοπρόσαλλος, αερολόγος, παρτάκιας και του αρέσει η αρπαχτή και το αλισβερίσι στα κρυφά.
    Ο Μεταξάς λοιπόν ήταν γραφικός και επικίνδυνος στον ίδιο βαθμό με τους υπόλοιπους ρωμιούς, συμπεριλαμβανομένου τους ρωμιούς τρελοκομμουνιστές.

    Ε, αφού έτσι αρέσει στους ρωμιούς τί να κάνουμε τώρα. Πάρτε βρε αχάριστοι άνθρωποι:
    https://m.youtube.com/watch?v=uU-mHbLPaOk

  • Ανώνυμος 46319

    27 Οκτ 2018

    Η καθιέρωση της δραχμής το 1833 αποτέλεσε μια αναβίωση του ξεχασμένου μέχρι τότε νομίσματος και ήταν ακόμα μια προσπάθεια της ελληνικής πολιτείας να συνδέσει το νεοσύστατο ελληνικό κράτος με τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό.
    https://el.m.wikipedia.org/wiki/Δραχμή

    Με την αποχώρηση των γερμανών, ο Ραδιοφωνικός Σταθμός Αθηνών περνά στα ελληνικά χέρια, και ο Γενικός του Διευθυντής (που ήταν αχυράνθρωπος «έλληνας») συλλαμβάνεται. Κηρύσσεται δωσίλογος και περνά από δίκη.
    http://www.iefimerida.gr/news/454352/katohi-otan-oi-germanoi-edosan-entoli-oloi-oi-athinaioi-na-pane-ta-radiofona-toys-gia

    Μάλλον ο συντάκτης εννοεί αχυράνθρωπος ρωμιός και όχι αχυράνθρωπος "έλληνας". Ρωμιός και όχι "ρωμιός". Προς τί όλο αυτό το κομφούζιο με τον αυτοπροσδιορισμό των ρωμιών..
    ;)

    Κατά 88% πρέπει να αυξηθούν οι αποδοχές των δημοσίων υπαλλήλων στην Ελλάδα προκειμένου να φτάσουν τον μέσο όρο των αποδοχών των δημοσίων υπαλλήλων στην Ευρωπαϊκή Ένωση. 
    http://www.capital.gr/oikonomia/3324236/ereuna-sok-tis-adedu-gia-tis-apodoxes-sto-dimosio

    Με 5% παραγωγικότητα γιατί να αυξηθούν οι αποδοχές των ρωμιών δ.υ. στο μέσο όρο της ΕΕ; Αυτό όμως δεν το λένε οι ρωμιοαπατεώνες.