ΑΠΕΛΠΙΣΤΙΚΑ
ΟΜΟΙΕΣ

Ελλάδα - Βόρεια Μακεδονία

Είναι σλάβοι οι μακεδόνες;


Από τη στιγμή που ξέσπασε το «νέο μακεδονικό» ζήτημα και μέχρι σήμερα, έχει διατυπωθεί πολλές φορές και από πολλές πλευρές η απόφανση ότι οι κάτοικοι της πρώην πρώην ΓΔΜ και νυν Βόρειας (αλλά μη Γ) ΔΜ «είναι Σλάβοι που ήρθαν στη Βαλκανική τον 6ο αιώνα». Μια σχετική διατύπωση μάλιστα περιλήφθηκε και στη συμφωνία των Πρεσπών.

Συχνά αυτοί που αποδίδουν την «σλαβική» ιδιότητα στους Μακεδόνες (ή, αναλόγως, στους «Σκοπιανούς» σύμφωνα με την πολιτική ορθότητα του ελληνικού εθνικισμού) την συνοδεύουν με διάφορα άλλα απαξιωτικά ως επί το πλείστον επίθετα. Άλλοτε όμως ο ισχυρισμός αυτός προβάλλεται καλοπροαίρετα, συχνά και από τους ίδιους τους Μακεδόνες.

Ασχέτως της προαίρεσης, θεωρώ ότι η απόφανση αυτή από άποψη επιστημονικής ακριβολογίας είναι πολύ προβληματική, ενώ και από ιδεολογικοπολιτική άποψη βρίσκεται στα όρια του ρατσισμού.


Ως προς το πρώτο, εδώ και καιρό στις επιστημονικές κοινότητες αντιμετωπίζονται με όλο και περισσότερο σκεπτικισμό οι θεωρίες περί «μεγάλων μετακινήσεων των λαών» (ή «των βαρβάρων», όπως λεγόταν παλιότερα και εν μέρει ακόμη λέγεται) ως κινητήριου μοχλού της ιστορικής εξέλιξης.

Επί πολλά χρόνια στη δυτική επιστήμη υπήρξε μία πολύ παραγωγική πηγή εθνολογικών σεναρίων, τόσο λόγιων όσο και εκλαϊκευμένων, η αφήγηση ότι κάποτε, πριν πολλά χρόνια, υπήρχαν κάποιοι «λαοί» εγκατεστημένοι κάπου αλλού (από την Ευρώπη), π.χ. στο Βόλγα, στις «στέππες της Ασίας», στη Μογγολία κ.ο.κ., και κατά καιρούς κάποιος από αυτούς τους «λαούς» ένα πρωί σηκωνόταν και άρχιζε να βαδίζει προς τα δυτικά λεηλατώντας και σφάζοντας, με αποτέλεσμα να εγκατασταθεί κάποια στιγμή κάπου, παραμένοντας κατά τα λοιπά αναλλοίωτος, πάντοτε ίδιος με τον εαυτό του, διατηρώντας άθικτα όλα τα φυλετικά, γλωσσικά, πολιτισμικά, εθιμικά στοιχεία της «ταυτότητάς» του ως λαού, τα οποία μετέφερε και ενδεχομένως επέβαλε στον νέο αυτό τόπο όπου εγκαταστάθηκε (ή/ και τον οποίον κατέκτησε).

Εδώ και καιρό, όμως, διάφοροι έχουν αρχίσει να παρατηρούν ότι αυτό το αφήγημα αποτελεί αναδρομική μεταφορά του ρομαντικού εθνικισμού τού 19ου αιώνα στο παρελθόν (βλ. σχετικά Éric Michaud, Les invasions barbares. Une généalogie de l’histoire de l’art, Gallimard, Paris 2015), και ότι πολλές φορές η χρήση περιληπτικών ονομάτων για τις ανθρώπινες κοινότητες από τους συγγραφείς της εποχής γίνεται με τρόπο λογοτεχνίζοντα και μη συστηματικό. Με αποτέλεσμα να μην είναι θεμιτό να συμπεράνουμε ότι πρόκειται για έναν «λαό» ή ένα «έθνος» με τη σημερινή έννοια του όρου· το σημαίνον παρέμενε ίδιο, αλλά το σημαινόμενο ρευστό, και συχνά κάποια πληθυσμιακά σύνολα ονομάζονταν (από άλλους) «Βούλγαροι», «Βησιγότθοι», «Πατσινάκες» κ.ο.κ. στη βάση όχι κάποιας καταγωγικής συγγένειας και ομοιογένειας, αλλά κάποιου άλλου ενδεχομενικού και συγκυριακού στοιχείου: π.χ. όσοι υπάγονταν κάποια συγκεκριμένη στιγμή σε έναν ηγεμόνα, όσοι κατοικούσαν πέρα από το τάδε ποτάμι ή βουνό, όσοι ασχολούνταν με μία συγκεκριμένη βιοποριστική δραστηριότητα… (Βλ. επίσης τη Βαλκανική Κολυμβήθρα Ονομάτων του Ευάγγελου Ζάχου – Παπαζαχαρίου, Ισνάφι, Γιάννενα 2010).

Για να είναι σαφές ποια είναι η ένσταση: δεν είναι ότι οι πληθυσμοί δεν μετακινούνταν. Το αντίθετο μάλιστα: ακριβώς επειδή γίνονταν διαρκώς μετακινήσεις, είναι λάθος να πιστεύουμε ότι οι πληθυσμοί, τόσο όταν μετακινούνταν όσο και όταν εγκαθίσταντο κάπου, χωρίζονταν με τείχη από όλους τους υπόλοιπους πληθυσμούς που συναντούσαν, φρουρούσαν τα σύνορα, τηρούσαν αυστηρή ενδογαμία και διαφύλασσαν την «εθνική τους ιδιοπροσωπία». Τέτοια έννοια δεν υπήρχε καν.


Ο Πλούταρχος αναφέρει, ότι οι μακεδόνες στρατιώτες χαιρέτησαν τον στρατηγό Ευμένη τον Καρδιανό στη μακεδονική γλώσσα:
«Οι δʼ ως είδον, ευθύς ασπασάμενοι μακεδονιστί τη φωνή τας τʼ ασπίδας ανείλοντο και ταις σαρίσαις επιδουπήσαντες ανηλάλαξαν». (Πλούταρχος: «Ευμένης», 14).

Σε άλλο χωρίο του αναφέρει για τον Αλέξανδρο: «Αναπηδήσας ανεβόα μακεδονιστί καλών τους υπασπιστάς» (Αλέξανδρος, 51).

Ο Ψευδοκαλλισθένης στο «Μυθιστόρημα του Αλέξανδρου» αναφέρει έναν μακεδόνα στρατιωτικό, που μιλάει στον ετοιμοθάνατο Αλέξανδρο στη μακεδονική γλώσσα:
«Μεταλαβών την φωνήν μακεδονιστί είπεν δακρύων» (32).

Διαβάστε στην «Ελεύθερη Έρευνα»: Τυμβωρυχώντας σε κάποιο ξένο αρχαίο παρελθόν.


Για να έρθουμε και στο προκείμενο: τι άραγε σημαίνει σήμερα ο ισχυρισμός ότι «οι Μακεδόνες είναι Σλάβοι»; Τι κερδίζουμε εάν μάθουμε τι «είναι»; Και τι σημαίνει άραγε σήμερα «Σλάβοι»;

Συμβατικά, με το επίθετο αυτό χαρακτηρίζονται όσοι μιλούν σλαβικές γλώσσες. Αλλά αν κανείς κοιτάξει τους Ρώσους, τους Τσέχους, τους Πολωνούς, τους Σέρβους, τους Σλοβένους, πολύ δύσκολα θα βρει κάποια κοινή ουσία που να είναι παρούσα σε όλους αυτούς τους λαούς, οι οποίοι γνώρισαν πολύ διαφορετικές ιστορικές εμπειρίες και κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις –συχνά και στρατιωτικές αναμετρήσεις αναμεταξύ τους.

Όταν διατυπώνεται ιδίως από Έλληνες εθνικιστές ο ισχυρισμός αυτός, σημαίνει: οι «Σκοπιανοί» ήρθαν στη Μακεδονία τον 6ο αιώνα, άρα δεν έχουν καμία σχέση με «εμάς» που «είμαστε εδώ» πριν από «αυτούς». Έχουν άλλη καταγωγή, άλλο πολιτισμό, δεν έχουμε τίποτα κοινό.

Ωστόσο, αν κανείς κοιτάξει τη συγχρονία και όχι την (υποθετική) διαχρονία, διαπιστώνει ότι αυτές οι φερόμενες ως αγεφύρωτες διαφορές, στην ουσία είναι απειροελάχιστες. Όποιος νομίζει ότι οι κάτοικοι της νότιας Μακεδονίας, και της υπόλοιπης Ελλάδας, χωρίζονται με κάποιο αβυσσαλέο χάσμα από εκείνους της βόρειας, δεν έχει παρά να επισκεφτεί μια φορά τα Σκόπια –ή απλώς τη Γευγελή. Θα διαπιστώσει ότι ο «ελληνικός πολιτισμός» είναι απελπιστικά όμοιος με τον «σκοπιανό», και επιπλέον ότι και οι δύο απέχουν παρασάγγας από τον αρχαίο μακεδονικό ή τον –όποιο- «αρχαίο σλαβικό».

Κανείς σημερινός άνθρωπος, ή σύνολο ανθρώπων, δεν είναι δυνατό να «ήρθε», ή να έκανε οτιδήποτε, είτε τον 6ο μ.Χ. είτε τον 4ο π.Χ. αιώνα. Η ζωή ενός ανθρώπου διαρκεί λιγότερο από έναν αιώνα, σε σπάνιες περιπτώσεις λίγο περισσότερο. Κανείς όμως δεν ζει 20 αιώνες –παρεκτός ίσως τα βαμπίρ, ελληνικά ή/και βαλκανικά.


Αυτό λοιπόν που είναι θεμιτό να ισχυριστεί κανείς με ασφάλεια, είναι ότι η μακεδονική γλώσσα είναι σλαβική. Η γλώσσα αυτή μιλιέται και γράφεται σήμερα, και επίσης μελετάται, και όλοι οι μελετητές –ακόμη και εκείνοι που δεν δέχονται τον όρο «μακεδονική», δηλαδή ο εξής ένας (σ.σ. Γ. Μπαμπινιώτης)– συμφωνούν ότι ανήκει στη σλαβική οικογένεια γλωσσών.


Η σύγχρονη εθνικιστική προπαγάνδα αρνείται την ύπαρξη Μακεδονικής Γλώσσας. Ας δούμε όμως, τι λένε επʼ αυτού οι ίδιοι οι μακεδονομάχοι:

«Ήταν ένα κράμα όλων των βαλκανικών εθνικοτήτων τότε η Μακεδονία. Έλληνες, Βούλγαροι, Ρουμούνοι, Σέρβοι, Αλβανοί, Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι ζούσαν φύρδην μίγδην κάτω από τον βαρύ ζυγό των Τούρκων.
Η γλώσσα τους ήταν η ίδια Μακεδονίτικη, ένα κράμα και αυτή από Σλαβικά κι Ελληνικά ανακατωμένα με λέξεις Τούρκικες
».
(Π. Σ. Δέλτα, «Τα μυστικά του Βάλτου», έκδ. «Βιβλιοπωλείον της Εστίας», Αθήνα, 2009, σελ. 47-48.)

«Το 1852 εξέδωσε εις την Θεσσαλονίκην διʼ Ελληνικών στοιχείων το Ευαγγέλιον εις την Σλαβομακεδονικήν και το 1865 εις την Κωνσταντινούπολιν τον Απόστολον».
[Αρχιμ.Τίτου Κ. Καράντζαλη - Δημ. Β. Γόνη, “Κώδιξ της αλληλογραφίας” των Βοδενών Αγαθαγγέλου - Αγώνες του Αγαθαγγέλου κατά του Βουλγαρισμού (1870-1871),
Μακεδονική Βιβλιοθήκη - Δημοσιεύματα της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη, 1975, σελ.34].
O ίδιος στη σελίδα 116: «Λειτουργούσε στις εκκλησίες “σλαβονιστί».

Παύλος Μελάς: «Εις αυτούς ζωηρότατα, ευγλωττότατα και πειστικώτατα -μετέφραζεν ο Πύρζας- ωμίλησε, μακεδονικά, ο Κώτας
(Ναταλίας Μελά, «Παύλος Μελάς», έκδ. «Σύλλογος προς διάδοσιν Ελληνικών Γραμμάτων», «Δωδώνη», Αθήνα-Γιάννινα, 1992, σελ. 241).

Παύλος Μελάς: «Ο διδάσκαλος βάζει τα παιδιά να τραγουδήσουν κάτι. Δεν εννοήσαμεν άν η γλώσσα ήτον η Μακεδονική ή η Ελληνική
(Ναταλίας Μελά, «Παύλος Μελάς», έκδ. «Σύλλογος προς διάδοσιν Ελληνικών Γραμμάτων», «Δωδώνη», Αθήνα-Γιάννινα, 1992, σελ. 244.)

Παύλος Μελάς: «Έμαθα και ολίγας μακεδονικάς λέξεις
(Ναταλίας Μελά, «Παύλος Μελάς», έκδ. «Σύλλογος προς διάδοσιν Ελληνικών Γραμμάτων», «Δωδώνη», Αθήνα-Γιάννινα, 1992, σελ. 253.)

Διαβάστε στην «Ελεύθερη Έρευνα»: Η κατάσταση στη Μακεδονία τέλη 19ου-αρχές 20ού αιώνα.


Όμως, ακριβώς, εδώ χρειάζεται προσοχή, διότι εδώ είναι που παραμονεύει ακόμη ένα στερεότυπο της νεωτερικής πολιτικής θεωρίας, λόγιας ή λαϊκής: ότι όποιος μιλάει Α, είναι Α.

Την παραπλανητική ισχύ αυτής της συνεπαγωγής επιχείρησε να αναδείξει, και να απενεργοποιήσει, ο Τζόρτζιο Αγκάμπεν, στο «Οι γλώσσες και οι λαοί», ένα κείμενό του από το Mezzi senza fine το οποίο είχα μεταφράσει προ ετών στο μπλογκ μου. Το κείμενο αυτό περιέχει μεταξύ άλλων την παρακάτω εντυπωσιακή διατύπωση:

δεν έχουμε την παραμικρή ιδέα για το τι είναι ένας λαός, ούτε για το τι είναι μια γλώσσα (…), και, παρ’ όλα αυτά, ολόκληρη η πολιτική μας κουλτούρα βασίζεται στη συσχέτιση των δυο αυτών εννοιών. Η ρομαντική ιδεολογία, που εγκαθίδρυσε συνειδητά αυτή τη σύνδεση και, με τον τρόπο αυτό, επηρέασε σε μεγάλο βαθμό τόσο τη σύγχρονη γλωσσολογία όσο και την ακόμα και τώρα κυρίαρχη πολιτική θεωρία, προσπάθησε να αποσαφηνίσει κάτι ασαφές (την έννοια του λαού) με κάτι ακόμα πιο ασαφές (την έννοια της γλώσσας). Μέσω της αμφιμονοσήμαντης αντιστοιχίας που εγκαθιδρύθηκε έτσι, δύο ενδεχομενικές πολιτιστικές οντότητες με ακαθόριστο περίγραμμα μετασχηματίζονται σε οργανισμούς σχεδόν φυσικούς, προικισμένους με ίδϊους και αναγκαίους χαρακτήρες και νόμους.


Ένα (ακόμα) τυπικό παράδειγμα για τη λειτουργία αυτής της αυθόρμητης ταύτισης βρίσκουμε πρόσφατα σε ένα ηλεκτρονικό ρεπορτάζ σε ελληνικό μέσο με τον εξής τίτλο –αλλά από τον τίτλο ξεκινά ακριβώς το πρόβλημα: “Είμαστε Σλάβοι” δηλώνει ο ΥΠΕΞ των Σκοπίων Ν. Ντιμιτρόφ.

Αν διαβάσουμε το περιεχόμενο του δημοσιεύματος, θα διαπιστώσουμε ότι ο Ντιμίτροφ καμία τέτοια δήλωση δεν έκανε. Το κείμενο της δήλωσης, όπως το παραθέτει το ίδιο το ρεπορτάζ, είναι εξαιρετικά προσεκτικό· λέει επί λέξει μόνο το εξής:

Σε ερώτηση «πότε ξεκινά η “μακεδονική” ιστορία», ο Ντιμιτρόφ ανέφερε ότι αυτό είναι θέμα των ιστορικών και ότι ο ίδιος είναι νομικός. «Όμως, ως πολίτης γνωρίζω ότι η γλώσσα μου είναι μία από τις νοτιοσλαβικές γλώσσες, ο πολιτισμός μας, η παράδοσή μας».


Ούτε στην απάντηση, αλλά ούτε και στην ερώτηση τίθεται το θέμα «τι εί(μα)στε». Ωστόσο, ο δημοσιογράφος που το διαβάζει αυτό, κάνει το λογικό άλμα και αυτομάτως μεταφράζει, ουσιοκρατικά, το «η γλώσσα μας είναι σλαβική» σε «εμείς είμαστε Σλάβοι».

Προσωπικά, θα πρότεινα, όπως και ο Ντιμίτροφ, να αφήσουμε τα ιστορικά ζητήματα στους ιστορικούς. Ή μάλλον, ας τα αφήσουμε σε όποιον θέλει να ασχοληθεί με αυτά· αρκεί αυτός/-ή να μην προβάλλει την όποια γνώση συνάγει από αυτή την ενασχόληση ως κριτήριο ιεράρχησης των ανθρώπων και διαφορικής αναγνώρισης δικαιωμάτων στον καθένα. Το κρίσιμο δεν είναι η επαγγελματική αρμοδιότητα και η επιστημοσύνη, αλλά η αξίωση κατάταξης και διαχείρισης κάποιων πληθυσμών με βάση κάποια υποτιθέμενη γνώση για το τι αυτοί «είναι». Αυτή την ευγενή φιλοδοξία ας την αφήσουμε στους ρατσιστές.



Σημείωση:
Το παραπάνω κείμενο δημοσιεύτηκε επίσης στο blog του συγγραφέα
Nomadic universality με τίτλο: Είναι «Σλάβoι» oι Μακεδόνες;
Ο τίτλος, οι φωτογραφίες και οι υπότιτλοι έγιναν με μέριμνα της «Ελεύθερης Έρευνας».



Ο Άκης Γαβριηλίδης γεννήθηκε το 1964 στη Θεσσαλονίκη.
Έχει ολοκληρώσει διδακτορικό στη Φιλοσοφία του Δικαίου (ΑΠΘ) και μεταδιδακτορική έρευνα στην Πολιτική Ανθρωπολογία (ΠΑΜΑΚ).
Από το 1995 ζει στις Βρυξέλλες, όπου απασχολείται επαγγελματικά ως μεταφραστής και ερασιτεχνικά ως ραδιοφωνικός παραγωγός.
Πολυάριθμα πρωτότυπα κείμενα και μεταφράσεις του έχουν δημοσιευθεί σε έντυπα διαφόρων χωρών, καθώς και στο Διαδίκτυο (ιδίως στο μπλογκ nomadicuniversality).
Έχει εκδώσει επτά βιβλία στα ελληνικά και ένα στα αγγλικά για θέματα όπως η νεκροφιλία του πατριωτισμού, ο ελληνικός εμφύλιος, ο Άκης Πάνου, ο Μπίλλυ Ουάιλντερ, οι Πόντιοι και η οικονομικοπολιτική κρίση.

ΓΡΑΨΤΕ ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΣΑΣ


3 ΣΧΟΛΙΑ

  • Ανώνυμος 45974

    28 Ιουλ 2018

    Λυπάμαι που δεν συμμερίζομαι τη χαρά των λοιπών σχολιαστών του άρθρου. Οι άνθρωποι που κατοικούν στο κρατίδιο των Σκοπίων κανένα σύνδεσμο δεν έχουν με τη Μακεδονία, αφού τα Σκόπια βρίσκονται στην αρχαία Δαρδανία και με την Παιονία, που ειρήσθω εν παρόδω επίσης ουδεμία σχέση έχουν με αυτές. Η Μακεδονία ως γεωγραφική περιοχή μεγαλώνει, μικραίνει, απλώνεται αριστερά, δεξιά, πάνω και κάτω ανάλογα με τα κέφια αυτού που έχει κάποιο συμφέρον. Ας δούμε το σχετικό κείμενο της Deutsche Welle (What's in a name) που δείχνει μια γεωγραφική περιοχή (τη Μακεδονία) να απλώνεται σαν τραχανάς και να μαζεύεται για να καταλήξει ότι σήμερα Μακεδονία είναι τα Σκόπια η Βουλγαρία, η Αλβανία, το Κόσσοβο κοκ. Προσφάτως "εναρμονίσθηκε" και το ελληνικό Wikipedia και πλέον γράφει στο λήμμα Μακεδονία ότι γράφουν και οι Γερμανοί.
    Και αφού λοιπόν δεν κατοικούν στη Μακεδονία γιατί ισχυρίζονται ότι είναι Μακεδόνες, ότι μιλούν τη Μακεδονική γλώσσα; Έλα μου ντε! Γιατί;
    Αλήθεια υπήρξε ποτέ Μακεδονική γλώσσα; Ξεκινώντας από την αρχαία Μακεδονία, μιλούσαν εκεί μακεδονικά; Δεν μιλούσαν ελληνικά;
    Προτείνω να σοβαρευτούμε με πρώτο και καλύτερο τον αρθρογράφο . Εκτός και αν είναι πολλά τα λεφτά!

  • Ανώνυμος 45837

    1 Ιουλ 2018

    Καλημέρα σε όλους σας, μετά από καιρό θα κάνω ένα θετικό σχόλιο . Απλά καταπληκτικό, τελεία - παύλα.

  • Ανώνυμος 45832

    28 Ιουν 2018

    Η αλήθεια είναι ότι η ρωμιοσύνη παθαίνει σοκ και φαίνεται η γύμνια της όσο περισσότερο θα συγχρωτίζεται με τα βαλκανικά κράτη.
    Και αυτό διότι οι ρωμιοί αισθάνονται άνεται μόνο με τούρκους, αιγύπτιους και πακιστανούς.