ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΡΔΗ
ΣΤΟ ΚΡΑΤΟΣ


«Ήταν τότε η στιγμή που περίμενε η κτηνώδης μάζα,
η οποία μηρύκαζε υπόκωφα, για να εκβάλει το ουρλιαχτό χαράς της,
και τότε εξαπολύθηκε, χωρίς σταματημό και χωρίς τέλος,
σείοντας τα πάντα, ξέφρενη, τρομακτική, μεγαλοπρεπής, αρπακτική,
λατρεύοντας τον εαυτό της στο πρόσωπο ενός
».

Χέρμαν Μπροχ, Ο θάνατος του Βιργίλιου.


«Θα σκοτώσουμε στην αρχή όλους τους ανατρεπτικούς,
μετά όσους συνεργάζονται μ’ αυτούς· κατόπιν τους συμπαθούντες,
ύστερα τους αδιάφορους και, εν τέλει, τους δειλούς
».

Λόγια του στρατηγού Alfredo Saint-Jean,
μέλους της αργεντίνικης χούντας, κατά τη μεγάλη καταστολή του 1976-77.



Το βιβλίο του Eugène Enriquez «Από την ορδή στο κράτος» (έκδ. «Νησίδες», Θεσσαλονίκη, 2005) αποτελείται από δύο μέρη:

IMAGE DESCRIPTIONα. Μια ανάγνωση των λεγόμενων κοινωνιολογικών έργων του Φρόυντ και

β. Μια ανάλυση των μορφών της εξουσίας στις νεοτερικές κοινωνίες.

Κοινωνιολόγοι και ψυχαναλυτές θεωρούν ότι τα έργα του Φρόυντ που μελετούν την κοινωνική ζωή («Τοτέμ και ταμπού», «Ψυχολογία των μαζών και ανάλυση του Εγώ», «Το τέλος μιας αυταπάτης», «Η δυσφορία μέσα στον πολιτισμό», «Ο άνδρας Μωυσής και η μονοθεϊστική θρησκεία») δεν ανήκουν στο κυρίως έργο του.

Ο Enriquez διαφωνεί και προχωρεί σε λεπτομερή και μεθοδική εξέταση των παραπάνω κειμένων, που καθιστά το βιβλίο του έργο αναφοράς. Ο Φρόυντ μας βοηθά να καταλάβουμε το ακόλουθο παράδοξο: γιατί οι άνθρωποι, που θέλουν να είναι ελεύθεροι και ευτυχισμένοι, υποτάσσονται σε τυρράνους, αρχηγούς ή κράτη; Γιατί δεν έχουμε ακόμη κατακτήσει την δημοκρατία;

Στο δεύτερο μέρος, ο συγγραφέας επεξεργάζεται μια θεωρία του κοινωνικού δεσμού, με ό,τι αυτός εμπεριέχει από κυριαρχία, συγκρούσεις, καλυμμένη ή ανοιχτή βία. Εξετάζει διαδοχικά τις σχέσεις μεταξύ των δύο φύλων, μεταξύ των γενεών, και τα νέα εμβλήματα του ιερού: την εργασία και το χρήμα. Συσχετίζει τους μηχανισμούς της εξουσίας με τους μηχανισμούς της παράνοιας και της διαστροφής. Οι κοινωνίες μας, στις οποίες φαίνεται να δεσπόζουν η οικονομία και η ορθολογικότητα, είναι στην πραγματικότητα κατακυριευμένες από τον έρωτα και τον θάνατο.

Δείχνει ότι οι μεγάλες φρουδικές έννοιες δεν πρέπει να περιορίζονται στα πλαίσια της ψυχής του ατόμου. Ενορμήσεις, φαντασιώσεις, προβολές, ενεργούν ακατάπαυστα και στο κοινωνικό πεδίο.

Ακολουθούν ορισμένα χαρακτηριστικά αποστάσματα του βιβλίου.

Ε.Ε.



Ο 19ος αιώνας ήταν ο αιώνας της ελπίδας, της πίστης στην κοινωνική πρόοδο, στην ικανότητα κάθε ανθρώπου να γίνει ον αδελφικό για τους άλλους. Ο 20ός αιώνας είναι ο αιώνας της ανησυχίας και των απογοητεύσεων από την πρόοδο. Επαναφέρει, κόντρα στην αισιόδοξη ρήση του Ντυρκέμ «homo homini Deus» (ο άνθρωπος είναι θεός για τον άνθρωπο), την παλιότερη και πιο προσγειωμένη του Χομπς «homo homini lupus» (ο άνθρωπος είναι λύκος για τον άνθρωπο), την οποία ο Φρόυντ ξανατοποθέτησε στο αέτωμα των νεότερων κρατών.

Η πολιτική απελευθέρωση του ανθρώπου, η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων που ευνόησε μία πρωτοφανή οικονομική ανάπτυξη, φαίνεται πως δημιούργησαν μόνο μία κοινωνία που βασανίζεται από σπασμούς και δελεάζεται από την Αποκάλυψη.

Ωστόσο, μία τέτοια διάγνωση δεν γίνεται αποδεκτή από όλους. Απεναντίας, ορισμένοι, και όχι οι πιο ασήμαντοι, τονίζουν τις ενδιαφέρουσες εφαρμογές της επιστήμης, τις αρετές της εκπαίδευσης, τα ευεργετήματα της οικονομικής διόγκωσης και την παρούσα δυνατότητα να ιδρύσουμε μία αυτοδιαχειριζόμενη κοινωνία στην οποία οι άνθρωποι θα κατακτήσουν την αυτονομία τους και θα πραγματοποιήσουν την ουσία τους. Βέβαια, μία τέτοια κατάσταση φαίνεται ακόμα μακρινή και οι δρόμοι προς αυτή γεμάτοι παγίδες. Εντούτοις, η ανθρωπότητα, παρά τα παντοειδή εμπόδια που εναντιώνονται στην έλευση της κατάστασης αυτής, βρίσκεται σε καλό δρόμο.

Κάθε άτομο είναι διχασμένο, ανάλογα με τις περιστάσεις, ανάμεσα στα δυο αυτά οράματα.

Δεν μπόρεσα παρά να πιαστώ κι εγώ στην ταλάντωση αυτή, σ΄ αυτή την κίνηση δυσφορίας και ελπίδας, μεθοδικής αμφιβολίας ή λυρικής ψευδαίσθησης. Αλλά, καθώς δεν υποστηρίζω μία αμφιταλαντευόμενη σκέψη, προσπάθησα να καταλάβω τις διαδικασίες που διέπουν τη λειτουργία των κοινωνιών μας.

Είχα από καιρό εντυπωσιαστεί από φαινόμενα που οι κοινωνιολογικές θεωρίες είχαν την τάση να αφήνουν αφώτιστα ή εσκεμμένα να αποκρύπτουν:

α. Γιατί τα άτομα και οι κοινωνικές ομάδες «κινούνται» με την πίστη και αισθάνονται την ανάγκη να ζουν μέσα στην πλάνη, τη διαστρέβλωση και την περιφρόνηση; Γιατί το κοινωνικό είναι προπάντων το βασίλειο της βεβαιότητας και της λήθης της αλήθειας; Γιατί τα άτομα που, μεμονωμένα, είναι μερικές φορές ικανά για ελεύθερη και αυστηρή σκέψη, τείνουν, όταν είναι σε ομάδα, να ταυτίζονται με τον κύριο/αφέντη και τα ιδεώδη του, να υποστηρίζουν τις ενέργειες τις πιο παράλογες και τις λιγότερο κατάλληλες να ευνοήσουν την πραγματοποίηση των επιθυμιών τους; Κοντολογίς, γιατί η υπακοή είναι τόσο εύκολη, η εθελούσια δουλεία τόσο συχνή, ενώ η εξέγερση αποκαλύπτεται τόσο δύσκολη και η επιθυμία για αυτονομία τόσο εύθραυστη;

β. Ποιες συνδέσεις υπάρχουν ανάμεσα στο ατομικό πεπρωμένο και το κοινωνικό πεπρωμένο, ειδικότερα, στο τι μία «κοινωνική δυσφορία» μπορεί να καθορίσει τις ατομικές παθολογικές διαγωγές και, αντιστρόφως, ποιος είναι ο ρόλος ατόμων που παρουσιάζουν ψυχολογικές ανωμαλίες ή κυριεύονται από ένα παραλήρημα μεγαλείου που δεν γίνεται αντιληπτό ως παραλήρημα στην κοινωνική δυναμική;

γ. Ποιοι είναι οι λόγοι που κάνουν την κοινωνία των πολιτών να υποτάσσεται ολοένα περισσότερο στο κράτος κατά τη διαδικασία της θανατηφόρου ομοιογενοποίησής του και στις μεθόδους συνεχούς μαζοποίησής του; Γιατί, από φόβό για την αναρχία και την ανάπτυξη της «πάλης όλων εναντίον όλων», οι άνθρωποι πολλαπλασιάζούν τους θεσμούς που παρέχουν στο κράτος τις βάσεις και τους αναμεταδότες της εξουσίας του; Μπορεί να εμποδιστεί ένας τέτοιος πολλαπλασιασμός, και με ποιο τίμημα;

δ. Γιατί ο αντισημιτισμός, ως μορφή του πιο οξυμένου ρατσισμού, όχι μόνο δεν έχει εξαφανιστεί στο διάβα των αιώνων αλλά έχει γίνει κάτι, με αφετηρία το οποίο μπορούμε να σκεφτούμε τον νεότερο κόσμο, κόσμο της ήρεμης, επιστημονικής καταστροφής, χωρίς ενοχή. Κόσμο της ναρκισσιστικής επέκτασης που αρνείται κάθε δεσμό με τους άλλους και που κάνει τον άλλο ον προς εκμετάλλευση, που ο πόνος του μπορεί να είναι πηγή ηδονής ή τουλάχιστον αδιαφορίας;

Οι διαφορετικές αυτές ερωτήσεις αρθρώνονται πράγματι γύρω από ένα κεφαλαιώδες ερώτημα: Γιατί οι άνθρωποι, καθώς θέλουν να καθοδηγούνται από την αρχή της ηδονής και τις ενορμήσεις ζωής, που αποσκοπούν στην ειρήνη, την ελευθερία και την έκφραση της ατομικότητάς τους, και που, ενσυνείδητα, λένε ότι επιθυμούν την ευτυχία όλων, σφυρηλατούν το πιο συχνά κοινωνίες αλλοτριωτικές, που ευνοούν μάλλον την επιθετικότητα και την καταστροφή παρά την κοινοτική ζωή; Γιατί οικοδομούν θεσμούς που λειτουργούν μάλλον ως όργανα καταστολής παρά ως σύνολα στα οποία η αποδοχή του κανόνα εννοεί την πραγμάτωση του εαυτού και τη συγκρότηση μίας ταυτότητας συγχρόνως στέρεης και μαλακής;


Ο Φρόυντ μας είχε προειδοποιήσει: αυτό που αρχίζει με τον πατέρα ολοκληρώνεται με τη μάζα. Με τον αφορισμό αυτό οφείλουν τώρα να συνδεθούν τρεις συναφείς: αυτό που βρίσκεται στην απαρχή του κοινωνικού δεσμού είναι αυτό ακριβώς που οδηγεί στη διάλυση ή την καταστροφή του. Αν η ορδή ολοκληρώνεται στο κράτος, το κράτος έχει διαρκώς τον πειρασμό να μετατραπεί σε κράτος ορδής. Όσο για την πρόοδο της πνευματικότητας, καταλήγει στη δημιουργία ενός κόσμου συγχρόνως λειτουργικού και παθιασμένου, στον οποίο η εργασία της σκέψης είναι ύποπτη και στον οποίο πίστεις και αυταπάτες συγκαθοδηγούν τις ανθρώπινες ενέργειες.

Δεν χρειάζεται πια να περιγράψουμε τις διαδικασίες μαζοποίησης: τις είδαμε επί το έργον στις ασφαλώς πολυποίκιλες απόπειρες των κρατών να συγκροτήσουν ένα επαρκώς ενοποιημένο κοινωνικό σώμα, στο οποίο τα άτομα θα τοποθετούνται σε προσδιορισμένες θέσεις (όσο κινητές και αν είναι) και θα εισέρχονται σε προσδιορισμένες σχέσεις ανταγωνισμού ή συνεργασίας.

Η διαδικασία εξατομίκευσης είναι αδιαχώριστη από τη διαδικασία μαζοποίησης. Επειδή ακριβώς κάθε άνθρωπος είναι ελεύθερος στις επιλογές και τις επιθυμίες του, εστιάζεται στον εαυτό του (στο σώμα του, την ψυχή του, τις κοινωνικές του προσχωρήσεις και την καταστατική του θέση), αναπτύσσει το «Εγώ» του. Σε αυτό, γίνεται όμοιο με τους άλλους, πιασμένο στην εξιδανικευμένη παράσταση της κοινωνικής διαγωγής και υιοθετώντας τους κανόνες της απόλαυσης που προτείνει το επιμέρους κοινωνικό σύστημα στο οποίο βρίσκεται ενταγμένο. Η εξατομίκευσή του και ο σύμμαχός της ο ναρκισσισμός ευνοούν έτσι παραδόξως τις αμοιβαίες ταυτίσεις, την ομοιομορφοποίηση των συμπεριφορών και τον διανοητικό κομφορμισμό.

Ορισμένες μορφές κράτους θα είναι πιο απαιτητικές από άλλες: η ομοιογενοποίηση θα ωθείται πιο πέρα, οι διαταγές θα είναι πιο επιτακτικές, η θέληση για ενοποίηση του κοινωνικού σώματος πιο έμμονη. Αλλά όλα τα κράτη απαιτούν από τα άτομα να αισθάνονται υπεύθυνα για τις πράξεις τους και να είναι έτοιμα να πληρώσουν το τίμημα για την ένταξή τους σε μία κοινότητα η οποία, λίγο πολύ, τους επωμίζεται.

Δεν είναι ανάγκη να εμβαθύνουμε περισσότερο σ΄ αυτά τα χαρακτηριστικά των νεοτερικών κοινωνιών. Απεναντίας, θα πρέπει να προσέξουμε ιδιαίτερα τα τρία επακόλουθα:

1. Αυτό που είναι στην απαρχή του κοινωνικού δεσμού είναι το ίδιο ακριβώς που οδηγεί στη διάλυση ή την καταστροφή του. Κάθε θέσμιση του κοινωνικού εκκινεί από τη θέληση ίσων ατόμων, που αισθάνονται μειονεκτικά και καταπιεσμένα, να διαμορφώσουν ένα πρόταγμα που τους κάνει αδελφούς και υποκείμενα. Γι΄ αυτό ξεκινούν αγώνα και προσπαθούν να σκοτώσουν τον εκπρόσωπο του απόλυτου αυθαίρετου ή τους φορείς μίας «συμπαγούς πλειονότητας» (Ίψεν) που ασκούν πάνω τους μία υπέρμετρη εξουσία.

Αφού το έγκλημα διαπράχθηκε, τα είδωλα συντρίφθηκαν, η Επανάσταση κηρύχθηκε και ενθουσίασε τις καρδιές και τα πνεύματα, τους μένει να διαχειριστούν την καθημερινή τους ζωή, να εγκαθιδρύσουν νόμους και προπάντων ένα κοινό σύστημα αναφοράς, να γίνουν μία πλειονοτική κοινότητα. Αυτό είναι το πρόβλημα.

Μια πλειονότητα (αν όχι μία ομοφωνία) ομοίων γεννά τη φαντασίωση της αδιαφοροποίησης και θέτει, με όλη του τη δύναμη, το πρόβλημα της ετερότητας.

Εγκαθιδρύονται τότε μηχανισμοί διαχωρισμού, κυριαρχίας, εκμετάλλευσης ή ελέγχου.


Ιερά ολοένα πιο κατακυριευτικά αποκτούν δικαίωμα ύπαρξης και προΐστανται στις πράξεις και τις σκέψεις.

Το κοινωνικό σώμα, αναζητώντας τη νομιμότητα της ύπαρξής του, πιστεύει πως την ανακαλύπτει στη συγκατάθεση και στην υποταγή των μελών του, όπως ακριβώς τα μέλη του πιστεύουν πως βρίσκουν στην υποδούλωση και στην ενσωμάτωσή τους στο κράτος (και στους θεσμούς του) μία εξασφάλιση της ταυτότητάς τους και ένα νόημα στη ζωή τους.

Οι αδελφοί δέχονται να αισθάνονται αδελφοί μόνον όταν ταυτίζονται με έναν κύριο (ή πολλούς κυρίους) και τα ιδανικά του, μεταδίδουν τις συγκινήσεις και τις υποθέσεις τους, συντελούν στην πυρετώδη ζωή της κοινωνίας των πολιτών, υπό την ποιμενική ράβδο του κράτους, τέλος πιστεύουν στην ομοιότητα των πιο ενδόμυχων επιθυμιών τους με εκείνες που προωθεί το κράτος. Όταν το κράτος κατορθώνει να επεκτείνει τον έλεγχό του πάνω στις παραμικρότερες συμπεριφορές των υπηκόων του, οι πολίτες-αδελφοί εξαφανίζονται, ο κοινωνικός ιστός διαλύεται.

Γιατί να προσπαθούμε να συμφωνήσουμε και να συζητήσουμε, να λύσουμε τις αντιθέσεις μας, να πραγματοποιήσουμε ελεύθερες επιλογές, αν ένα κράτος που μας υπερβαίνει, που επιβάλλει τις διαγωγές μας, μας αγαπά και μας παρακινεί να το αγαπήσουμε, μας απαλλάσσει απ΄ αυτό τον κόπο και μας καλεί σε μία ήρεμη παλινδρόμηση; Ο καθένας για τον εαυτό του και το κράτος για όλους. Οι αδελφοί γίνονται δυνητικοί εχθροί, που ο καθένας υπερασπίζεται το Εγώ του και τα πιο παραμικρά προνόμιά του. Εμφανίζονται πατριές, συγκροτούνται συμμορίες.

Στο κράτος μένει η λύση να τους αφήνει να ενεργούν με πλήρη ατιμωρησία αναδημιουργώντας έτσι έναν κόσμο βίαιων συγκρούσεων, να κάνει ατελεύτητα διαπραγματεύσεις μ΄ αυτούς προσπαθώντας να ανασυγκροτήσει μία συναίνεση ή να τους φιμώσει ενεργητικά. Αργά ή γρήγορα, βρίσκει την ευκαιρία να επικρατήσει η τελευταία λύση.


2. Το κράτος επιχειρεί σταθερά να μετατραπεί σε κράτος ορδής. Το κράτος έχει επωμιστεί τη βία του αρχηγού της ορδής και των ορκισμένων αδελφών. Τις έχει προσοικειωθεί προς όφελός του. Ωστόσο, τον περισσότερο καιρό η βία προχωρεί με την προσωπίδα των θεσμών που υπηρετούν την κοινωνική τακτοποίηση. Παίρνει το όνομα νόμος, νόρμα ή ρύθμιση. Η λεπτότητα, η μετριοπάθειά της, δεν θα την εμποδίσει να σημαδέψει τα πνεύματα, να εισδύσει στις συνειδήσεις, να καθοδηγήσει τις πράξεις, ελλείψει πιο σοβαρής τιμωρίας. Το κράτος, ως εγγύηση μίας σχετικά ειρηνικής και ειρηνευμένης κοινωνικής ζωής, δεν μπορεί να συμπεριφερθεί διαφορετικά, αφού επιπλέον ο κοινωνικός δεσμός αποκαλύπτεται προβληματικός και σε πορεία αποσύνθεσης.

Η βία του κράτους δεν είναι τότε πια καθαρή έκφραση μίας θέλησης ελέγχου, φανερώνεται ως στοιχείο αναγκαίο για την είσοδο των υποκειμένων σε μία συμβολική τάξη και σε μία σημαίνουσα αλυσίδα στην οποία ο συσχετισμός δυνάμεων δεν έχει πια, μόνος, δύναμη νόμου. Σε μια τέτοια περίπτωση, η βία εγκαθίσταται στην πλευρά της απαγόρευσης, της γλώσσας και της απώθησης, και όχι στην πλευρά της λογοκρισίας, του σώμα προς σώμα και της καταστολής.

Μόνον η μετάβαση από την αναγκαία βία στην «καθ΄ υπερβολήν» βία γίνεται ανεπαίσθητα. Από την απαγόρευση στη λογοκρισία, από την απώθηση στην καταστολή, η κατηφόρα είναι εύκολη. Από το κράτος που επιτρέπει σε ορισμένες επιθυμίες να εκφράζονται στο κράτος ως θάνατο κάθε επιθυμίας που δεν είναι δική του, από το κράτος έκφραση της θέλησης των πολιτών στο πληθωρικό κράτος αποκρυστάλλωση της απειλής πραγματικού ευνουχισμού και καθαρής κουλτούρας της ενόρμησης θανάτου, η μετάβαση είναι ήδη οροθετημένη. Αφού επιπλέον η διόγκωση του κράτους το κάνει να επεμβαίνει ολοένα πιο άμεσα στην ιδιωτική ζωή των πολιτών, να διοικεί αυθαίρετα την οικονομική και την πολιτική σφαίρα, και να καλεί τους πολίτες στη γενική και σταθερή επιστράτευση για να κερδίσουν τους οικονομικούς ή τους εξωτερικούς πολέμους.

Κάθε «πολίτης» λίγο επιστρατευμένος, χλιαρός ή αδιάφορος ή που έχει άλλου τύπου αξίες ή μία άλλη σύλληψη του κράτους γίνεται τότε δυνητικά προδότης και οφείλει να τιμωρηθεί. Κάθε ξένο έθνος που εμποδίζει το μεγαλειώδες Εγώ του κράτους να εκδηλωθεί ή που πληγώνει πολύ τον ναρκισσισμό του, θα δει να εξαπολύονται στο έδαφός του οι πολεμοχαρείς ορδές, αν η οικονομική μάχη ή ο ιδεολογικός αγώνας δεν αρκούν για να το λογικεύσουν.

Αυτά τα εκπολιτισμένα κράτη, με τους αναγνωρισμένους και αποδεκτούς θεσμούς, μεταμορφώνονται τότε σε αστυνομικά κράτη, έτοιμα να κηρυχθούν σε «κατάσταση πολέμου» εναντίον των ομοεθνών τους, να παίξουν τους χωροφύλακες του κόσμου όταν απειλούνται τα ζωτικά τους συμφέροντα, η ζώνη επιρροής ή η ζώνη επέκτασής τους. Απ΄ αυτή τη στιγμή και μετά, δεν υπάρχει πια οίκτος: ο ολικός πόλεμος αναγγέλλει την εξουσία και τον νόμο του.

Το κράτος δεν είναι πια τότε ο περιέκτης ενός μέρους της θέλησης των πολιτών του, είναι πια μόνον η νεοτερική και εξεζητημένη μορφή της ορδής, που τραυλίζει τους νόμους της, θεσπίζει την αυθαιρεσία και την αδικία ως συνήθη τρόπο διακυβέρνησης, παίρνοντας όλα και μη δίνοντας τίποτα, μεθυσμένο από μια δύναμη πολλαπλασιασμένη από την ανάπτυξη των επιστημών και της τεχνολογίας.

Αυτό δεν πρέπει να μας ξαφνιάζει, αφού το κράτος έχει βρει το θεμέλιό του στον μεταβολισμό της σωματικής βίας σε συμβολική βία. Κάνει πάντα να φοβόμαστε μία επιστροφή στον εκρηκτικό τρόπο. Αποτελεί τον κίνδυνο τον εγγενή σε όλα τα νεοτερικά κράτη στην προσπάθειά τους για συνολικό έλεγχο των κοινωνικών συμπεριφορών και στην επιθυμία τους για ηγεμονία.


3. Η πρόοδος στην πνευματικότητα καταλήγει στη δημιουργία ενός κόσμου λειτουργικού και συνάμα παθιασμένου. Οι κοινωνίες οι εγκατεστημένες στον μύθο και την τραγωδία ήταν εναρμονισμένες με το περιβάλλον τους, με την τάξη του κόσμου, γι΄ αυτές ήταν η τάξη της φύσης και των θεών που διέμεναν σ΄ αυτή. Είχαν, συνειδητά ή όχι, δεχθεί να πληρώσουν τη συνεννόηση αυτή με έναν ορισμένο βαθμό ακινησίας των δομών που είχαν ανεγείρει και με μία σχετική αναδίπλωση στον εαυτό τους.

Απεναντίας, οι πρόοδοι στην πνευματικότητα, η σημασία που απέκτησαν η νόηση και η αφαίρεση, που εννοούνται από την ορμή των μονοθεϊστικών θρησκειών, ανέδειξαν την αναγκαιότητα ενός υπερβατικού ιερού, πατέρα και κριτή των πάντων. Ώθησαν στην ανατροπή της κοινωνικής οργάνωσης, επιτρέποντας σε κάθε άνθρωπο να συγκροτηθεί αντικαθιστώντας το ερώτημα «ποια είναι η κοινωνική μου θέση ή ποια είναι η θέση μου στο κοινωνικό και στον κόσμο;» με το ερώτημα «ποιος είμαι; γιατί είμαι εδώ; ποιο οφείλει να είναι το μέλλον μου;» και καλώντας κάθε άνθρωπο να επεξεργαστεί τις απαντήσεις του για να είναι εκλεκτός ή καταδικασμένος για την επιλογή του.

Αλλά, όπως οι αρχαίοι χρειάστηκε να μάθουν να πληρώνουν το χρέος που απαιτούσαν οι θεοί και η φύση, οι νεοτερικοί (οι άνθρωποι των ιστορικών κοινωνιών) χρειάστηκε να πληρώσουν κολοσσιαίο τίμημα για την ελευθερία τους. Ο εξορθολογισμός της φύσης, η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, η δημιουργία παντοδύναμων και πολεμόχαρων κρατών, ήταν ένα μέρος του φόρου υποτελείας που κλήθηκαν να πληρώσουν.

Νόμισαν ότι η καταβολή θα ήταν αρκετή και θα ήταν ικανοί να συνεχίσουν να σκέφτονται ελεύθερα. Αλίμονο, χρειάστηκε λίγο να μετριάσουν τις απαιτήσεις, γιατί το κράτος, στο έργο ομογενοποίησής του, δεν γνωρίζει τη σκέψη και την αμφιβολία. Ζει από βεβαιότητα, είναι ένας έμπορος ψευδαισθήσεων και μία μηχανή πίστης. Βέβαια, δεν θέλει να βασιλεύει σε έναν κόσμο «ηλιθίων», θέλει απλώς η επιστήμη να είναι αφοσιωμένη στον εαυτό της και η γνώση στη σκιά της. Μία σκέψη κωδικοποιημένη, καναλιζαρισμένη, ελαφρώς επινοητική που μπορεί να λύνει τα τεχνικά προβλήματα που έχει επωμιστεί, δεν το φοβίζει. Απεναντίας, μία σκέψη που αμφισβητεί την παράσταση του κόσμου στην οποία στηρίζεται, μ΄ άλλα λόγια μία σκέψη αυθεντικά παραβατική, δεν την βλέπει με καλό μάτι.

Για να μπορεί να διατηρηθεί η εργασία της σκέψης, χρειάστηκε να αναπτυχθεί στα περιθώρια, στις μειονοτικές ομάδες, στον εγκέφαλο των παρεκκλινόντων και διαφωνούντων υποκειμένων που οι εργασίες τους μπορούσαν να συνεχίζονται μυστικά, ή εν πάση περιπτώσει προφυλαγμένες υπό μία υπερβολικά κατακυριευτική κηδεμονία.


Μάλλον το μέλλον δεν ανήκει σε κανέναν και, όπως οξυδερκώς έλεγε ένας χαρισματικός ηγέτης, ο Ντεγκόλ: «Δεν χρειάζεται να προσβάλλουμε το μέλλον». Ωστόσο, αν οι άνθρωποι θέλουν πάντα να αισθάνονται την ανάγκη ενός πατρικού στηρίγματος στην πραγματικότητα ή το στήριγμα μίας παντοδύναμης οργάνωσης, αν είναι ανίκανοι να πάρουν υπ΄ όψη την τοξικότητα των ενορμήσεων θανάτου που ξέρουν να μεταμφιέζονται σε ζωή, μέσα στον εαυτό τους και στους άλλους, θα αποκαλυφθούν ανίκανοι να κάνουν τη νέα ομιλία να μην υποβαθμιστεί σε ομιλία κενή και τους πρωτοφανείς θεσμούς να μη θέλουν μια μέρα να είναι η έκφραση της φύσης των πραγμάτων ή ενός παντοδύναμου ιερού.

Οι βάρβαροι είναι ανάμεσά μας, μέσα μας. Ας μην περιμένουμε, για να τους πολεμήσουμε, να εμφανιστούν έξω από μας, γιατί δεν θα μας κάνουν τη χάρη.

Ο μεγάλος έλληνας ποιητής Κωνσταντίνος Καβάφης το έχει εκφράσει θαυμάσια στο ποιήμα του «Περιμένοντας τους βάρβαρους». Θα τον αφήσω να πει τα τελευταία λόγια:

— Τι περιμένουμε στην αγορά συναθροισμένοι;

Είναι οι βάρβαροι να φθάσουν σήμερα.

— Γιατί μέσα στην Σύγκλητο μια τέτοια απραξία;
Τι κάθοντ’ οι Συγκλητικοί και δεν νομοθετούνε;

Γιατί οι βάρβαροι θα φθάσουν σήμερα.
Τι νόμους πια θα κάμουν οι Συγκλητικοί;
Οι βάρβαροι σαν έλθουν θα νομοθετήσουν.

IMAGE DESCRIPTION—Γιατί ο αυτοκράτωρ μας τόσο πρωί σηκώθη,
και κάθεται στης πόλεως την πιο μεγάλη πύλη
στον θρόνο επάνω, επίσημος, φορώντας την κορώνα;

Γιατί οι βάρβαροι θα φθάσουν σήμερα.
Κι ο αυτοκράτωρ περιμένει να δεχθεί
τον αρχηγό τους. Μάλιστα ετοίμασε
για να τον δώσει μια περγαμηνή. Εκεί
τον έγραψε τίτλους πολλούς κι ονόματα.

— Γιατί οι δυο μας ύπατοι κ’ οι πραίτορες εβγήκαν
σήμερα με τες κόκκινες, τες κεντημένες τόγες·
γιατί βραχιόλια φόρεσαν με τόσους αμεθύστους,
και δαχτυλίδια με λαμπρά, γυαλιστερά σμαράγδια·
γιατί να πιάσουν σήμερα πολύτιμα μπαστούνια
μ’ ασήμια και μαλάματα έκτακτα σκαλιγμένα;

Γιατί οι βάρβαροι θα φθάσουν σήμερα·
και τέτοια πράγματα θαμπώνουν τους βαρβάρους.

— Γιατί κ’ οι άξιοι ρήτορες δεν έρχονται σαν πάντα
να βγάλουνε τους λόγους τους, να πούνε τα δικά τους;

Γιατί οι βάρβαροι θα φθάσουν σήμερα·
κι αυτοί βαρυούντ’ ευφράδειες και δημηγορίες.

— Γιατί ν’ αρχίσει μονομιάς αυτή η ανησυχία
κ’ η σύγχυσις. (Τα πρόσωπα τι σοβαρά που εγίναν).
Γιατί αδειάζουν γρήγορα οι δρόμοι κ’ η πλατέες,
κι όλοι γυρνούν στα σπίτια τους πολύ συλλογισμένοι;

Γιατί ενύχτωσε κ’ οι βάρβαροι δεν ήλθαν.
Και μερικοί έφθασαν απ’ τα σύνορα,
και είπανε πως βάρβαροι πια δεν υπάρχουν.

Και τώρα τι θα γένουμε χωρίς βαρβάρους.
Οι άνθρωποι αυτοί ήσαν μια κάποια λύσις.


Ο Eugène Enriquez γεννήθηκε το 1931 στην Τυνησία. Φοίτησε, από το νηπιαγωγείο μέχρι και το λύκειο σε γαλλικό σχολείο στην Τύνιδα. Το 1949 πήγε στη Γαλλία, όπου σπούδασε Νομική, Φιλοσοφία και Εθνολογία. Έκανε το διδακτορικό του με τον Alain Touraine και το 1980 αναγορεύτηκε διδάκτορας Κοινωνιολογίας στην Σχολή Ανωτέρων Σπουδών και Κοινωνικών Επιστημών (E.H.E.S.S.).
Εργάστηκε ως ψυχοκοινωνιολόγος και σύμβουλος οργάνωσης και επιμόρφωσης σε θέματα ανθρωπίνων σχέσεων επί σαράντα πέντε χρόνια.
Από το 1965 έως το 1997 (που συνταξιοδοτήθηκε) δίδαξε, αρχικά ως βοηθός καθηγητή και κατόπιν ως καθηγητής Κοινωνιολογίας στα πανεπιστήμια του Παρισιού Nanterre και Denis Diderot.

ΓΡΑΨΤΕ ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΣΑΣ


6 ΣΧΟΛΙΑ

  • Ανώνυμος 45771

    5 Ιουν 2018

    Χρησιμοποίησα την λέξη \"κυνηγός\", όχι με την κυριολεκτική έννοια αλλά για να τονίσω την ατομικότητα του, την ατομική δράση του, την ανεξαρτησία που απολάμβανε μακρυά από συλλογικές δεσμεύσεις και υποχρεώσεις, κινούμενος με την \"βούληση\" του μέσα στον φυσικό του χώρο. Ηταν η εποχή, που οι ευθύνες του έφθαναν το πολύ μέχρι σ\' αυτές απέναντι στην ομάδα που ήταν \"ενταγμένος\", και οπωσδήποτε δεν πήγα σε τόσο μακρινές εποχές των νεάντερταλ, κρο μανιόν. Πιστεύω ότι δεν έχει νόημα, ένα τέτοιο ταξίδι πίσω στο χρόνο, γιατί όσο πλησιάζεις στην \"Αρχή\", τόσο αυξάνονται οι αυθαιρεσίες και η ιστορία γίνεται πια εικασία. Δεν αποκλείεται αυτά που έγραψα, να είναι εικασίες.

  • Ανώνυμος 45770

    5 Ιουν 2018

    @45769
    Δεν ήταν κυνηγός. ήταν τροφοσυλλέκτης. Έτρωγε δηλαδή ό,τι έβρισκε εύκολο να συλλέξει. Φυτικές τροφές αν είχε εύκολη πρόσβαση σε αυτές, ζωικές, αν ζούσε σε κρύα κλίματα, πτώματα κατά προτεραιότητα. Αυτό ισχύει για νεάντερταλ, κρο μανιόν και προφανώς όλους τους παλιολιθικούς. Ο κυνηγός με τη σημερινή έννοια αποτελεί επίτευγμα της αγροτικής επανάστασης.

    “When people talk about the Paleo diet, that’s not paleo, that’s just non-carb,” Weyrich says. “The true paleo diet is eating whatever’s out there in the environment.”
    https://www.theatlantic.com/science/archive/2017/03/neanderthal-dental-plaque-shows-what-a-paleo-diet-really-looks-like/518949/
    https://eu.usatoday.com/story/news/2017/03/08/neanderthals-didnt-adhere-paleo-diet-they-ate-whatever-front-them/98899116/

    Το σύγχρονο στοίχημα για την ανθρωπότητα και τον τεχνολογικό της πολιτισμό που την κατέστησε κυριάρχο είδος στον πλανήτη (μόνο το 4% της βιομάζας των θηλαστικών του πλανήτη είναι άγρια, το υπόλοιπο ποσοστό αποτελούν οι άνθρωποι και τα εκτρεφόμενα από αυτούς θηλαστικά) είναι να σταματήσει να ζει παρασιτικά σε βάρος της φύσης και να αλλάξει προτεραιότητες, αντιλήψεις και συμπεριφορά.
    \'Οταν η παγκόσμια περιβαλλοντική κρίση δείξει τα δόντια της καμία αναφορά σε πανανθρώπινες διαχρονικές αξίες, αρχές, ιδανικά, συναισθήματα, αρχαίοι έλληνες συγγραφείς, Καβάφης κ.λπ. δεν πρόκειται να σώσει την ανθρωπότητα. Οι φυσικοί πόροι του πλανήτη είναι πεπερασμένοι όπως και η δυνατότητες αναγέννησής τους, σε αντίθεση με τις ανθρώπινες ιδεατές ανάγκες που δεν έχουν ταβάνι.

    https://www.naftemporiki.gr/story/1354247/oi-anthropoi-afanisan-to-83-olon-ton-agrion-thilastikon
    http://www.iefimerida.gr/news/354116/stis-2-aygoystoy-teleiosan-ta-apothemata-toy-planiti-zoyme-me-pistosi-pinakes

    Ο πλανήτης μας είναι πεπερασμένος αλλά οι ανθρώπινες δυνατότητες όχι. Το να ζούμε με τα μέσα που μας παρέχει ο πλανήτης μας είναι τεχνολογικά εφικτό, οικονομικά ωφέλιμο και η μοναδική μας ελπίδα για ευημερία στο μέλλον» προειδοποιεί ο Μάτις Βακερνέιτζελ, ο πρόεδρος του Global Footprint Network. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του, αν καταφέρουμε να καθυστερούμε κάθε χρόνο την ημέρα υπέρβασης των πόρων της Γης κατά 4,5 ημέρες, μέχρι το 2030 οι ισορροπίες θα έχουν αποκατασταθεί και η ανθρωπότητα θα καταναλώνει τους πόρους ενός και μόνο πλανήτη. Πώς μπορεί να γίνει αυτό; Κατ\' αρχάς, περιορίζοντας τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου που συγκροτούν από μόνες τους το 60% του παγκόσμιου οικολογικού αποτυπώματος. Για να καταφέρουμε να συγκρατήσουμε την αύξηση της μέσης θερμοκρασίας του πλανήτη κάτω από τους 2º C - ο στόχος τον οποίο θέτει η συμφωνία του Παρισιού για την κλιματική αλλαγή -, «η ανθρωπότητα θα πρέπει να εγκαταλείψει τα ορυκτά καύσιμα πριν από το 2050», στρεφόμενη στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, υπενθυμίζει ο Βακερνέιτζελ. Παράλληλα, όμως, πρέπει να περιορίσει το διατροφικό αποτύπωμα. «Για αυτό, είναι απαραίτητο να σταματήσουμε την αποψίλωση, να μειώσουμε την κατανάλωση ζωικών προϊόντων, να ελέγξουμε τη σπατάλη τροφίμων και να προτιμήσουμε περισσότερο βιώσιμους τρόπους παραγωγής όπως η βιολογική καλλιέργεια, η αγροοικολογία και η αεικαλλιέργεια (permaculture)» επισημαίνει ο Αρνό Γκοφιέ, υπεύθυνος γεωργίας και διατροφής στο Παγκόσμιο Ταμείο για τη Φύση (WWF).
    http://www.tanea.gr/news/greece/article/5463555/me-pistwsh-zei-pleon-h-anthrwpothta/

  • Ανώνυμος 45769

    5 Ιουν 2018

    Το ανθρώπινο ζώο στην εξελεγκτική του και ιστορική του πορεία υπέστη μεγάλες διαφοροποιήσεις στα ένστικτα του και στην συμπεριφορά του απέναντι στον εαυτό του και συνεπώς και στους άλλους. Από κυνηγός που μεριμνά αποκλειστικά μόνο για την ζωή του και το πολύ της \"οικογένειας\" του, και που αποφασίζει αυτός ο ίδιος στο μέτρο που του επιτρέπει το φυσικό περιβάλλον πώς θα ζήσει χωρίς να υπακούει σε νόμους και υποδείξεις που του κάνουν κάποιοι άλλοι, με την δημιουργία της ομάδος και αργότερα της κοινωνίας και του κράτους, θα αναγκαστεί να αλλάξει συμπεριφορά. Είναι μια διαδικασία, που κράτησε και κρατά ακόμη, χιλιάδες χρόνια. Τώρα πρέπει να απεμπολήσει την προσωπική ελευθερία, τον εγωισμό και την ιδιοτέλεια, πράγματα στα οποία έβλεπε τον εαυτό του και έβρισκε την δικαίωση της ύπαρξης του. Το κράτος θα φροντίσει να τον κάνει να τα ξεχάσει και να τα αντικαταστήσει με νέες αρχές και αντιλήψεις που θα εξυπηρετούν το κοινωνικό \"καλό\" και σύνολο. Και επειδή αυτή η μετάβαση προς την νέα κατάσταση δεν είναι εύκολη, θα χρειαστεί επίδειξη δύναμης της εξουσίας προς ανθρώπινο ζώο. Μέσω της βίας, θα επιχειρηθεί η δημιουργία μνήμης και κατ\' επέκταση η εκπαίδευση και η δημιουργία του νέου τύπου ανθρώπου. Του κοινωνικού ανθρώπου. Προς αυτή την κατεύθυνση, η προσφορά της θρησκείας είναι ανεκτίμητη. Ενα μεγάλο μέρος από τις ιδιότητες που υπήρξαν αρωγός στην επιβίωση του \"προιστορικού\" ανθρώπου, τώρα με την βοήθεια της θρησκείας θα ενοχοποιηθούν και θα θεωρηθούν διαβολικές συμπεριφορές. Και πόση βία, θα χρειαστεί! Αυτή η πίστη ότι ο σκοπός αγιάζει τα μέσα- δηλ. η καταφυγή στην βία ως μέθοδος εκπαίδευσης - είναι ίσως η αιτία που με το πέρασμα του χρόνου έκανε τον άνθρωπο να βρίσκει μεγάλη χαρά και ηδονή στο να προκαλεί πόνο σε΄κάποιον άλλο.
    Σε αντιστάθμισμα για τις βαθιές αλλαγές που η εξουσία προκάλεσε στον άνθρωπο, του πρόσφερε την ασφάλεια που του παρέχει η κοινωνία σε διάφορους τομείς, μία ασφάλεια που ήταν αδύνατον να την είχε όταν ζούσε μόνος ή σε μικρές ομάδες. Αυτές οι διευκολύνσεις με το πέρασμα του χρόνου, άλλαξαν ακόμη περισσότερο τον άνθρωπο. Τον έκαναν πιο μαλθακό, επιρρεπή στη εύκολη ζωή, πιο ράθυμο και βαριεστημένο (αυτό στην Ρωμιοσύνη, ονομάζεται \'συνδικαλισμός, εργατοπατέρες, σύνταξη στα πενήντα, ρουσφέτι κλπ).
    Είναι μάλλον αλήθεια ότι ο σύγχρονος άνθρωπος έχει εξημερωθεί, σε μεγάλο βαθμό. Το ίδιο και σωφρονισμός του (δεν έχουμε παρά να δούμε το σωφρονιστικό σύστημα των πολιτισμένων χωρών). Ολα αυτά βέβαια, με την προϋπόθεση ότι το κράτος θα συνεχίσει να παρέχει ασφάλεια στους πολίτες του. Ακόμα και η εξουσία, τουλάχιστον σ\' ότι αφορά τα προηγμένα κράτη, έχει γίνει λιγότερο βίαιη. Ισως αυτό στο μέλλον. να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις να συμμετέχουν ακόμη περισσότεροι άνθρωποι στην θέσμιση των νόμων άρα να είναι πιθανότερο να υπακούουν σ\' αυτούς, εφόσον αυτοί οι ίδιοι θα τους έχουν νομοθετήσει. Ισως ο άνθρωπος, γίνει ξανά νομοθέτης του εαυτού του, δηλαδή αυτόνομος, σε συλλογικό επίπεδο αυτή την φορά. Αν αυτό συμβεί ποτέ, θα λύσει κάποια προβλήματα, αλλά ποιος ξέρει τι καινούργια θα φέρει στην επιφάνεια.. Ειρήσθω εν παρόδω, ο Κ. Καβάφης στο ποίημα του \"περιμένοντας τους βαρβάρους\" σαρκάζει όλους αυτούς που ανίκανοι να λύσουν τα προβλήματα τους σαν άτομα ή σαν κοινωνία περιμένουν έξωθεν βοήθεια, -τους βαρβάρους - να κάνουν εκείνοι ότι αυτοί οφείλουν να κάνουν αλλά δεν τολμούν. Ενα ποίημα εξαιρετικά αφιερωμένο στην Ρωμιοσύνη και τις ψευδαισθήσεις για το \"ξανθό γένος\" κλπ)

  • Ανώνυμος 45768

    5 Ιουν 2018

    Δηλαδή για την καταστροφή της φύσης που αν συνεχιστεί θα σημαίνει και καταστροφή του ανθρώπου δεν φταίνε η πλεονεξία, ο καταναλωτισμός, η εγωπάθεια, ο ανθρωποκεντρισμός, η επιστημονικοφανής φλυαρολογία, αλλά η καταστροφικότητα που προέρχεται από παιδικά βιώματα.. Καληνύχτα Χρήστο..

  • Ανώνυμος 45767

    5 Ιουν 2018

    Το ένστικτο τού θανάτου επανέρχεται ξανά και ξανά ως ατελής προσπάθεια να ερμηνευθεί η καταστροφικότητα των ανθρώπων. Στην ουσία πρόκειται για λεκτική αερολογία. Ένα ψυχαναλυτικό παραμύθι, (μεταξύ πολλών άλλων), που δεν έχει καμία εργαστηριακή, κλινική ή κοινωνικού πεδίου βάση. Ο μαθητής τού Φρόιντ, Βίλχελμ Ράιχ, εξήγησε σαφώς τι κρύβεται πίσω από την ανθρώπινη καταστροφικότητα με τα βιβλία του \"Η ανάλυση τού χαρακτήρα\" και \"Η μαζική ψυχολογία τού φασισμού. Η δυνάμεις καταστροφής δεν είναι κάποια \"ένστικτα\" που δεν ξέρουμε καν πού βρίσκονται στο σώμα, αλλά απολύτως υπαρκτές οντότητες \"κρυμμένες\" δηλαδή παγιωμένες μέσα σε χρόνια υπολειτουργόν αυτόνομο νευρικό σύστημα, και μυώνες σε μόνιμη συστολή. Καταστάσεις που \"γεννιούνται\" από την ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη, έναν άθλιο τοκετό, τη στέρηση θηλασμού, την αγωγή τουαλέτας, (ξέρει άραγε έστω κι ένας ψυχαναλυτής τι σημαίνει μόνιμα συσταλμένος πρωκτικός μυώνας;) και μια σεξόφοβη ή το αντίθετό της αρρωστημένη/ελευθεριάζουσα σεξουαλική αγωγή. Έτσι \"παράγονται\" μαζικά οι θωρακισμένοι άνθρωποι, γεμάτοι με το κρυμμένο μίσος και την καταστροφικότητά τους, που ψάχνει κάθε ευκαιρία να εκδηλωθεί, όχι επειδή υπάρχει το δήθεν ένστικτο θανάτου, αλλά εξαιτίας τού \"θανάτου\" που καθιερώθηκε στην ίδια την ζωή τους και στο ίδιο τους το σώμα. Τη θωράκιση.
    Χρήστος Μουσουλιώτης.

  • Ανώνυμος 45766

    5 Ιουν 2018

    \"Ο Enriquez διαφωνεί και προχωρεί σε λεπτομερή και μεθοδική εξέταση των παραπάνω κειμένων, που καθιστά το βιβλίο του έργο αναφοράς. Ο Φρόυντ μας βοηθά να καταλάβουμε το ακόλουθο παράδοξο: γιατί οι άνθρωποι, που θέλουν να είναι ελεύθεροι και ευτυχισμένοι, υποτάσσονται σε τυρράνους, αρχηγούς ή κράτη; Γιατί δεν έχουμε ακόμη κατακτήσει την δημοκρατία;\"

    Μα διότι η εναλλακτική λύση είναι χειρότερη: κολεκτιβοποίηση, γραφειοκρατία, επίσης ομογενοποίηση, μιζέρια, αερολογίες, φρούδες ελπίδες, Μαδούρο, Μπενεζουέλα (πληθωρισμός 13.800%).
    https://www.youtube.com/watch?v=K1Mx0rTzO60
    Δείτε τί συμβαίνει εν Ελλάδι με τους κομμουνιστές (οι ίδιοι αυτοχαρακτηρίζονται έτσι) που κυβερνάνε.
    Προκειμένου λοιπόν οι άνθρωποι ενός κράτους να μην γίνουν αυτό, προτιμούν το άλλο, το οποίο άλλο δεν είναι τέλειο, αλλά το μη χείρον βέλτιστον.
    Πώς είπατε; Υπάρχει και τρίτη οδός, η ορθολογική, οργανωμένη, με πίστη στην ισονομία, ισηγορία, ισότητα, κοινωνική οργάνωση;
    Υψηλά ιδανικά, παχιά λόγια και τρίχες κατσαρές. Δεν μας χέζεις ρε Νταλάρα!
    Κοινωνία ίσον προβλήματα. Δεν υπάρχουν ανθρώπινες κοινωνίες χωρίς προβλήματα. Τα προβλήματα τα λύνεις όχι για να κάνεις τέλεια την κοινωνία που ζεις, αλλά για να μην συσσωρεύονται..
    Το ίδιο το σώμα της ανθρώπινης κοινωνίας γεννά συνεχώς και ασταμάτητα προβλήματα. Έστω και λίγο να αλλάξουν οι συνθήκες και τσουπ νέες απαιτήσεις, νέες διεκδικήσεις, νέα προβλήματα. Για αυτό και η πολιτική είναι ένα επάγγελμα που δεν θα πεθάνει ποτέ. Τουλάχιστον για όσο υπάρχουν ανθρώπινες κοινωνίες. Πάρτε οποιαδήποτε πολιτική απόφαση και δέστε αν συμφωνούν το 100% των ατόμων που αποτελούν μια κοινωνία ή αν κερδίζουν όλοι από αυτήν. Πουθενά και ποτέ. Είναι αδύνατον στις κοινωνίες να έχεις όλα τα άτομα ικανοποιημένα ταυτόχρονα, διότι ο καθένας έχει τα συμφέροντά του και τις ιδέες του. Απλά είναι αδύνατον. (Για αυτό και δημοφιλείς ηγέτες απευθύνονται στο συναίσθημα και στο παράλογο).
    Δεν είναι τυχαίο ότι σε όλα τα λεγόμενα προοδευτικά κράτη της Ευρώπης μετά τον Β΄ΠΠ ακολουθήθηκαν υβριδικά συστήματα (κεντροδεξιοί, κεντροαριστεροί συνασπισμοί).
    Βγαίνοντας από τη λαίλαπα του Β΄ΠΠ οι ευρωπαίοι διδάχτηκαν ότι τις θεωρίες και τις αρχές τους δεν πρέπει να τις παίρνεις και πολύ στα σοβαρά (κομμουνισμός, εθνικοσοσιαλισμός, καπιταλισμός), διότι όταν τις παίρνεις στα πολύ σοβαρά αρχίζουν οι φανατισμοί, τα μίση και οι διαιρέσεις, που οδηγούν στο χειρότερο πράγμα που έχει βιώσει η ανθρωπότητα ως τώρα: τον πόλεμο, τον οποίο δεν τον θέλει κανείς. (Υπάρχει κάτι ακόμα χειρότερο: η παγκόσμια περιβαλλοντική καταστροφή, αλλά αυτό δεν το έχει γευτεί ακόμα στο φουλ η ανθρωπότητα).

    Προτεινόμενες ταινίες:
    The Purge: Election Year (2016).
    https://www.imdb.com/title/tt4094724/
    Tony Manero (2008).
    Raúl, a middle-aged, unemployed man, is obsessed by the character Tony Manero, who John Travolta plays in the film \"Saturday Night Fever\". He tries to imitate Travolta\'s impersonation in every detail, to be able to perform the most perfect Tony Manero himself.
    https://www.imdb.com/title/tt1223975/
    Η ταινία, χιλιανής παραγωγής, αποτελεί αλληγορική κατηγορία του καθεστώτος Πινοσέτ.

    Το τάο τε τσινγκ λέει:
    Αν θέλεις να ηγηθείς σωστά, πρέπει να μάθεις να ακολουθείς το τάο.
    Σταμάτα να προσπαθείς να ελέγξεις τα πράγματα. Εγκατέλειψε τα μεγάλα σχέδια και τις ιδεοληψίες, και ο κόσμος θα ρυθμιστεί από μόνος τους.
    Όσο περισσότερες οι απαγορεύσεις, τόσο φεύγει η αρετή από τους ανθρώπους.
    Όσο περισσότερα όπλα μαζεύεις, τόσο πιο ανασφαλείς θα νιώθουν.
    Όσο περισσότερες επιδοτήσεις δίνεις, τόσο λιγότερο αυτάρκεις θα γίνονται.
    Όσο πιο λεπτομερείς γίνονται οι νόμοι, τόσο περισσότερο θα εγκληματούν.
    Γι’αυτό, ο Σοφός λέει:
    Καλλιεργώ την αβίαστη δράση, και οι άνθρωποι μεταμορφώνουν τους εαυτούς τους.
    Καλλιεργώ την ανοχή και την ειρήνη, και οι άνθρωποι κυβερνούν τους εαυτούς τους.
    Καλλιεργώ την αυτάρκεια, και οι άνθρωποι γεμίζουν πλούτη.
    Αποβάλλω τις επιθυμίες, και οι άνθρωποι γεμίζουν απλότητα.

    (Προσέξτε πώς συνδέει τον πλούτο με την αυτάρκεια και την απλότητα με τη μείωση των επιθυμιών)