ΗΡΩΑΣ
Ή Ο ΚΑΚΟΣ
ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ;

Η ζωή
και το φιλοσοφικό ταξίδι
του Καρλ Μαρξ


Βρισκόμαστε στον 19ο αιώνα, μία καθοριστική και πολυτάραχη περίοδο, που έφερε επανάσταση στη βιομηχανία, τεχνολογία, πολιτική, αλλά και σε ιδέες. Μεγάλες, τολμηρές, επικίνδυνες ιδέες, που γέννησαν τον κόσμο που όλοι ξέρουμε.

Τρεις μεγάλοι στοχαστές άνοιξαν το δρόμο. Ο Καρλ Μαρξ, ο Φρίντριχ Νίτσε και ο Σίγκμουντ Φρόιντ. Ζούσαν σε μία εποχή, όπου οι παλιές πεποιθήσεις κατέρρεαν. Καθεστώτα ανατρέπονταν από μαζικές εξεγέρσεις, η επιστήμη υπονόμευε την εξουσία της θρησκείας. Έπρεπε να βρουν τι είναι αυτό που μας κάνει ανθρώπους.

Αντικοινωνικοί, εχθροί του κράτους, αυτοί οι παρείσακτοι απειλούσαν την υπαρξιακή κρίση της εποχής. Λίγα πράγματα ήταν απαγορευτικά. Είχαν στόχο να αναγνωρίσουν τις δυνάμεις που ελέγχουν τις ζωές μας. Το όπλο τους ήταν η δύναμη του μυαλού τους. Η έρευνά τους, τους οδήγησε στα άκρα, στη φτώχεια, στην παράνοια. Κι όμως, ο τρόπος που έβλεπαν τον κόσμο, εξακολουθεί να επηρεάζει το πώς αντιλαμβανόμαστε τις ζωές μας.


Μνημείο στον τάφο του Καρλ Μαρξ στο Λονδίνο.

Μια από τις ισχυρότερες ιδεολογίες

Στο νεκροταφείο Χάιγκεϊτ στο Λονδίνο είναι θαμμένη μία προσωπικότητα που εξακολουθεί να επιφέρει διάσταση απόψεων. Για όσους έρχονται εδώ κάθε χρόνο την ημέρα του θανάτου του, ο Καρλ Μαρξ είναι ένας ευφυής αναλυτής του καπιταλισμού, ένας προφήτης της ανθρώπινης χειραφέτησης. Άλλοι, έχουν επιτεθεί στο μνημείο με μπογιά, με σίδεροπρίονα, ακόμα και με εκρηκτικά. Για αυτούς, είναι ο δημιουργός ολοκληρωτικών καθεστώτων, που ευθύνεται για εκατομμύρια θανάτους. Είτε τον λατρεύεις, είτε τον μισείς, δεν μπορείς να αρνηθείς ότι ο Καρλ Μαρξ μεταμόρφωσε τον κόσμο.

Μέσα σε εβδομήντα χρόνια μετά το θάνατό του, το ένα τρίτο του πληθυσμού της γης ηγείτο από μαρξιστικές κυβερνήσεις. Ο μαρξισμός ισχυριζόταν ότι ήταν φιλελεύθερος, αλλά προκάλεσε πόνο και οδήγησε υπερδυνάμεις στα όρια του πυρηνικού ολοκαυτώματος.

Ο κομμουνισμός αποδυναμώθηκε τις δεκαετίες του ΄80 και του ΄90, αλλά η οικονομική κρίση και η κοινωνική αναταραχή έφεραν τις ιδέες του Μαρξ ξανά στο προσκήνιο.

Θα ξεκινήσουμε από την αρχή. Δεν θα μελετήσουμε ιστορικά τον Μαρξ, αλλά θα προσπαθήσουμε να βρούμε τι του έδινε κίνητρο εκείνα τα χρόνια. Πώς, ενώ η ζωή του ήταν γεμάτη ανασφάλειες, αποτυχίες και τραγωδίες, κατάφερε να παράγει μια από τις ισχυρότερες ιδεολογίες;

Συνήθως σκεφτόμαστε τον Μαρξ σαν μία επιβλητική φιγούρα, που παρακολουθεί αυστηρά μέσα από τη σοβιετική προπαγάνδα. Αλλά αυτή η προγενέστερη εικόνα του νεαρού Μάρξ, κομψού και προνομιούχου, προσφέρει μια διαφορετική ιστορία.


Από εύπορη οικογένεια

Γεννήθηκε το 1818 στο Τρίερ, μια καλαίσθητη πόλη που τώρα ανήκει στη Γερμανία, από εύπορους γονείς σε ένα όμορφο σπίτι. Η παιδική του ηλικία ήταν ιδανική και αστικοποιημένη.

Όταν ο Μαρξ ήταν 15 ετών, ο πατέρας του, ο Χάινριχ, είχε μια συνάντηση στο Καζίνο του Τρίερ. Έπειτα από αρκετό ποτό, κάποιοι άρχισαν να χτυπούν τα τραπέζια και να λένε τραγούδια που υμνούσαν την επανάσταση που θριάμβευε στη γειτονική Γαλλία. Ένας πρώσος αξιωματικός ήταν παρών κι ανέφερε το γεγονός. Δυο δάσκαλοι του Μαρξ, που βρίσκονταν στο χώρο, απολύθηκαν. Άλλοι, κατηγορήθηκαν για υπονόμευση καθεστώτος και το όνομα του πατέρα του Μαρξ αμαυρώθηκε. Το Καζίνο τέθηκε υπό στενή παρακολούθηση.

Κάτω από την ήρεμη επιφάνεια της πόλης, επικρατούσε ένταση. Λίγο πριν γεννηθεί ο Καρλ, το Τρίερ βρισκόταν υπό ναπολεόντειο έλεγχο. Αυτό σήμαινε ότι οι κάτοικοι είχαν γευτεί τη γαλλική επανάσταση και τις αρχές της ατομικής ελευθερίας και της ισότητας.

Υπό το γαλλικό νόμο, ο Χάινριχ εργαζόταν ως δικηγόρος. Αλλά ήταν εβραίος, και μόλις ανέβηκαν στην εξουσία οι πρώσοι, επέβαλαν περιοριστικά μέτρα σε όλους τους εβραίους. Για να συνεχίσει να εργάζεται, έπρεπε να γίνει χριστιανός.

Ο Μαρξ μεγάλωνε σε μία περίοδο, όπου η αμφισβήτηση εξουσίας και η ελευθερία λόγου ήταν καταδικαστέες. Όλοι οι ευρωπαίοι ηγέτες έτρεμαν την εξέγερση των λαών τους. Η διαμάχη μεταξύ των ιδανικών της γαλλικής επανάστασης και του συντηρητισμού των πρώσων, θα ενέπνεε τον Μαρξ. Και από μικρή ηλικία, ήταν ξεκάθαρο το προς τα πού έκλινε.


Τραγουδώντας στις μπιραρίες

Στα δεκαεπτά του, ο Μαρξ διέσχισε τον ποταμό Μοζέλα, για να σπουδάσει νομική στο πανεπιστήμιο της Βόννης. Η επιλογή αυτή υπαγορεύθηκε για λόγους επαγγελματικής αποκατάστασης, αφού στην περιοχή της γενέτειράς του είχαν ιδρυθεί αρκετά δικαστήρια, όπου και θα μπορούσε να βρει γρήγορα μια θέση. Ωστόσο, οι συναναστροφές του στο πανεπιστήμιο της πόλης τον απέσπασαν από τις σπουδές του και περνούσε το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου του τραγουδώντας στις μπιραρίες.

IMAGE DESCRIPTIONΉταν ξεκάθαρο ότι ο έφηβος Μαρξ είχε κάτι που προκαλούσε ξεσηκωμό. Γρήγορα, έγινε αντιπρόεδρος της Λέσχης της Ταβέρνας, που αποτελούνταν από κακά παιδιά της μεσαίας τάξης. Έπειτα από μια νύχτα οινοποσίας, ο Μαρξ κατέληξε στο τοπικό κρατητήριο. Αλλά αυτό ήταν μόνο η αρχή. Η φοιτητική ζωή του, μοιραζόταν μεταξύ αιθουσών και πολιτικής. Η Λέσχη τράβηξε την προσοχή κάποιων εκπαιδευόμενων αξιωματικών, που τους υποχρέωσαν να ορκιστούν πίστη στην πρωσική αριστοκρατία. Η διένεξη κλιμακώθηκε. Ο Μαρξ απέκτησε μια πληγή κάτω από το μάτι, έπειτα από μονομαχία. Μια ουλή, που ο νεαρός έφερε σαν μετάλλιο τιμής.


Επαφή με τις ιδέες του Χέγκελ

Ο πατέρας του Μαρξ απηύδησε και μετέγραψε το γιο του στο σοβαρό και ακαδημαϊκού ύφους πανεπιστήμιο Humboldt Universität του Βερολίνου. Όμως, ακόμα κι εδώ, ο Μαρξ βρήκε άλλους περισπασμούς. Γνώρισε μια ομάδα μποέμ φοιτητών και λεκτόρων που συζητούσαν τις φιλοσοφίες της εποχής πρωί-βράδυ. Άφησε μούσι και ─προς απογοήτευση του πατέρα του─ έγινε μέλος των αριστερών Νέων Χεγκελιανών, που είχαν εμμονή με τις θεωρίες του καθηγητή Γκέοργκ Βίλχελμ Φρήντριχ Χέγκελ. Μερικά μέλη αυτού του κύκλου αναζητούσαν συνδετικές γραμμές ανάμεσα στη μετά-αριστοτελική και τη μετά-χεγκελιανή φιλοσοφία. Ο Χέγκελ, που ενόσω ζούσε ήταν σημαίνουσα προσωπικότητα για το πανεπιστήμιο και για τη Γερμανία γενικότερα, είχε πεθάνει πρόσφατα, το 1831.

Ο Μαρξ περιγράφει την πρώτη του επαφή με τις ιδέες του Χέγκελ ως μια πολύ εξαιρετική στιγμή. Έλεγε ότι όταν διάβασε Χέγκελ, άνοιξαν τα μάτια του. Το Βερολίνο ήταν γεμάτο με χεγκελιανιστικές απόψεις, αλλά ίσως η πιο σημαντική, που τους συγκλόνισε πραγματικά, ήταν η θεωρία του για το σταδιακό ξεδίπλωμα της ελευθερίας και της λογικής. Και αυτή η «σταδιακή διαλεκτική» όπως την έλεγε, εμφανίστηκε κατά τη γαλλική επανάσταση, όπου υπήρχε ένα κυριολεκτικό άνοιγμα ελευθερίας και λογικής.

Ο Μαρξ θεώρησε ότι βρισκόταν στο τέλος μιας ιστορίας που ξεκίνησε από τους αρχαίους φιλόσοφους που είχαν μιλήσει για τον τρόπο στον οποίο η ψυχή κάποιου μπορεί να βρει την τελειότητα αν ενσωματώνονταν σωστά στην κοινωνία.

Ο Μαρξ και οι Νέοι Χεγκελιανοί θεωρούσαν ότι το όραμά του Χέγκελ έφτανε μέχρις ενός σημείου και αυτοί έπρεπε να φέρουν την απόλυτη επανάσταση. Δρούσαν σε ένα κόσμο, όπου η αριστοκρατία έκανε κουμάντο και βρίσκονταν αντιμέτωποι με ένα τείχος προνομίου και παράδοσης. Πίστευαν επίσης, ότι η θρησκεία εμπόδιζε την ανθρώπινη πρόοδο. Έτσι, άρχισαν να την κριτικάρουν και να της επιτίθενται. Κάποιοι έλεγαν ότι η Βίβλος ήταν μυθολογία κι όχι αλήθεια, άλλοι έλεγαν ότι ο Θεός ήταν μια αυταπάτη κι ότι οι άνθρωποι πήραμε όλες τις ικανότητές μας και τις προβάλαμε σε ένα πλαστό ον, που ενσωμάτωσε τις καλύτερες ιδιότητές μας. Οι Νέοι Χεγκελιανοί πίστευαν ότι η θρησκεία περιόριζε τις προοπτικές μας. Μόνο εγκαταλείποντας την θα μπορούσαμε να ευδοκιμήσουμε. Φυσικά, αυτές οι βλάσφημες ιδέες στόχευαν σε κάτι μεγαλύτερο. Εκκλησία και κράτος ήταν σαν ένα. Η κατάκριση της θρησκείας ήταν κατάκριση της Πρωσίας.


Στο επάγγελμα της δημοσιογραφίας

Ο Μαρξ εποφθαλμιούσε σε μία ακαδημαϊκή καριέρα, αλλά η Πρωσία δεν δεχόταν υπονομευτικούς στα πανεπιστήμιά της. Έτσι, έπρεπε να βρει ένα άλλο βήμα για τις απόψεις του. Βρήκε διέξοδο στο αναπτυσσόμενο επάγγελμα της δημοσιογραφίας. Πίστευε ότι ο γραπτός λόγος είχε μεγάλη δύναμη κι έγινε εκδότης στα Νέα του Ράινλαντ στην Κολωνία, ένα μέσο έκφρασης για πολλούς φιλελεύθερους σε επιχειρηματίες. Είχε άμεση ανταπόκριση. Με το παρατσούκλι Μαυριτανός, επειδή είχε πυκνό μούσι, ήταν γεμάτος πάθος, ενέργεια και αυτοπεποίθηση, αν και κάποιοι τον περίγραφαν ως μνησίκακο, διανοούμενο νταή.

Αλλά, παρά τα μειονεκτήματα του, κατάφερε αυτό που ήθελε. Κατά την θητεία του, οι πωλήσεις της εφημερίδας αυξήθηκαν δραματικά. Ο Μαρξ μέσω της δημοσιογραφίας του επιτίθετο στην παλιά πολιτική ελίτ. Αυτό είναι ένα τυπικό παράδειγμα του αιχμηρού του στυλ, μια αντιπαράθεση με πινελιές σαρκασμού: «Οι αριστοκράτες δεν πρέπει να έχουν ειδική μεταχείριση, γιατί αυτό είναι μια μορφή ανομίας. Κανενός οι πράξεις δεν παύουν να είναι λάθος, διότι είναι δικαίωμά του, όπως και ο κλέφτης γιος ενός ληστή δεν απαλλάσσεται, επειδή η κλεψιά βρίσκεται στην οικογενειακή τους ιδιοσυγκρασία». Έξυπνο και καυστικό.

Ο Μαρξ έγινε διαβόητος στις πρωσικές ηγεμονικές τάξεις. Αλλά η δημοσιογραφία, του διήγειρε ένα νέο ενδιαφέρον. Το 1842, ο Μαρξ έγραψε ένα άρθρο για τους αμπελοκαλλιεργητές. Μια δραματική πτώση κερδών, τους είχε βυθίσει στη φτώχεια. Οι εργάτες κατηγόρησαν τις αρχές ότι έφεραν μεγάλο ανταγωνισμό. Οι αρχές απάντησαν ότι η αγορά πριν είχε πολύ φουσκωμένες τιμές.

Ήταν άντρες και γυναίκες που πάσχιζαν να επιβιώσουν. Επισήμως, απαγορευόταν πλέον να μαζεύουν δωρεάν καυσόξυλα, καθώς καταναλώνονταν σε μεγάλες ποσότητες από τα νέα εργοστάσια. Είχαν εγκλωβιστεί μέσα στην πορεία της εξέλιξης.


Ενόχληση της εξουσίας


Ο Μαρξ είδε ότι οι αμπελοκαλλιεργητές ήταν ανίσχυροι. Είδε τις πολύπλοκες δυνάμεις που εξουσίαζαν την καθημερινότητά μας. Σκέφτηκε ότι ήταν πιθανό, με επιστημονική ακρίβεια, να μελετήσει αυτές τις σχέσεις. Αλλά μια αποδόμηση της φύσης της κοινωνίας ήταν ακριβώς αυτό που έτρεμαν οι πρωσικές αρχές. Οι προκλήσεις του Μαρξ ενοχλούσαν συχνά αυτούς που ήταν στην εξουσία.

Ας φανταστούμε τον Μαρξ σε ηλικία μόλις εικοσιπέντε ετών, οργισμένο, φιλόδοξο και επικριμένο. Βρήκε διέξοδο ταξιδεύοντας στο υπομόχλιο των ενοχλητικών ιδεών.

Η εφημερίδα του έπαψε να λειτουργεί το 1843, εν μέρει λόγω προστριβών του με την κυβερνητική λογοκρισία. Αρχικά, ο Μαρξ ήθελε να πάει στην Ελβετία και να συνεργαστεί με τον Γερμανικό Αγγελιαφόρο, όμως η Ελβετία ήταν μια χώρα που αποθάρρυνε τους ριζοσπάστες.


Στον απόηχο της γαλλικής επανάστασης


Εγκαταστάθηκε στο Παρίσι. Οι πνευματικοί ορίζοντες του Μαρξ διευρύνθηκαν ραγδαία εκεί. Η επαναστατική θέρμη δεν είχε εξατμιστεί στη Γαλλία. Δρόμοι και μπαρ φιλοξενούσαν ριζοσπαστικούς στοχαστές, οι ιδέες των οποίων απειλούσαν να φέρουν τα πάνω-κάτω στην κοινωνία. Ήταν ελευθερόφρονες αναρχικοί, που θεωρούσαν την ιδιοκτησία κλεψιά, σοσιαλιστές, που θεωρούσαν παραγωγική την κοινοκτημοσύνη και κομμουνιστές, που υποστήριζαν τη δημιουργία εργατικών κοινοπραξιών.

Έπειτα από ένα χρόνο πυρετωδών συζητήσεων και συγγραφών, άρχισε να σχηματίζεται η φιλοσοφία του Μαρξ. Αυτό ήταν ένα νέο κεφάλαιο για πολλούς λόγους. Ξεκίνησε με την αγαπημένη του σύζυγο, Τζένι φον Βεστφάλεν. Οι δυο τους απολάμβαναν την καλή ζωή στο Τρίερ. Ο πατέρας της, του είχε συστήσει πολλούς φιλελεύθερους συγγραφείς. Αλλά στο Παρίσι, έπρεπε να απαρνηθούν τις ανέσεις.

Από το Παρίσι ο Μαρξ ξεκίνησε να παροτρύνει την αλλαγή στην Πρωσία. Βοήθησε στην έκδοση ενός εντύπου, που ενθάρρυνε τη συνεργασία μεταξύ γάλλων και πρώσων ριζοσπαστών. Φυσικά, ήταν πολύ δύσκολο να διακινηθεί στην Πρωσία. Οι εκθέσεις που έγραψε ο Μαρξ σε αυτό το αποτυχημένο έντυπο είναι καθοριστικές για την εξέλιξη των ιδεών του. Από αυτές, μπορούμε να αρχίσουμε να συναρμολογούμε την προσπάθειά του να ταυτοποιήσει τα όρια της ανθρώπινης ελευθερίας.

Πήρε μια διαφορετική πορεία από τους Νέους Χεγκελιανούς. Αντί να θεωρεί τη θρησκεία ως ρίζα του προβλήματος την περιέγραψε απλά ως το «όπιο των λαών», ένα παυσίπονο για κάτι πολύ πιο βαθιά ριζωμένο. Η πηγή των δεινών μας είναι ο τρόπος που είχε οργανωθεί η κοινωνία, ώστε να παρέχει τις υλικές μας ανάγκες: Η καπιταλιστική κοινωνία. Υπήρχαν θρησκευτικές συζητήσεις επί δεκαετίες στη Γερμανία. Ο Μαρξ θεωρούσε ότι αυτό ήταν σχετικά επιφανειακό, καθώς ζούμε σε ένα κόσμο δουλειάς, σε ένα κόσμο παραγωγής κι αυτό είναι που επηρεάζει τις ζωές μας. Χρησιμοποιούσε τη φράση «η ουσία του ανθρώπινου είδους», με την οποία εννοούσε τον τρόπο που διαφέρουμε από άλλα ζώα. Η κύρια διαφορά μας είναι ότι εμείς είμαστε παραγωγικά όντα. Άλλα ζώα, οι μέλισσες ή οι κάστορες, παράγουν, αλλά όχι όπως εμείς. Μπορούν να παράγουν μόνο ένα πράγμα. Εμείς μπορούμε να παράγουμε ο,τιδήποτε.

Πίστευε ότι όλοι οι άνθρωποι είναι δημιουργικοί, αλλά ο καπιταλισμός μας υποχρεώνει να κάνουμε συγκεκριμένα πράγματα κι όχι αυτά που προορίζεται να κάνει ο άνθρωπος. Χρησιμοποίησε αυτή τη διαφοροποίηση για να εξηγήσει ότι ο εργάτης χάνεται στη γραμμή παραγωγής, αλλά κι ότι το είδος μας κυριαρχείται από τον κόσμο. Ακόμα κι ο καπιταλιστής κυριαρχείται. Ο καπιταλιστής δεν θα μπορούσε να σχολάει νωρίτερα, καθώς οι ανταγωνιστές του θα το εκμεταλλεύονταν αυτό με αποτέλεσμα να χάσει κέρδος και να κλείσει. Έτσι, με τον καπιταλισμό, γινόμαστε πιόνια αγνώστων δυνάμεων. Είναι σαν να δημιουργήσαμε ένα τέρας, που δεν μπορούμε να ελέγξουμε.

Τώρα ο Μαρξ ήθελε να εκθέσει τον τρόπο λειτουργίας του κόσμου. Με την ευφυία και τη νεανική του τόλμη, αποφάσισε να επανασυνδέσει τον άνθρωπο με την πραγματική του φύση.



Επώδυνη δερματική πάθηση

Η φιλοσοφική αποστολή του Μαρξ θα ζωνόταν από προσωπικές μάχες. Υπέφερε από μία επώδυνη δερματική πάθηση. Νέες έρευνες υποδεικνύουν ότι αυτά που ανέφερε ως «καλόγερους» ήταν στην ουσία κάτι πολύ πιο σοβαρό. Δεν μπορούσε να ξαπλώσει και να περπατήσει. Για τρεις ολόκληρες εβδομάδες δεν μπορούσε ούτε να σκεφτεί. Οι καλόγεροι είναι λίγο ενοχλητικοί, αλλά όχι τόσο. Είχε πρόβλημα στη βουβωνική χώρα, στον πρωκτό και στις μασχάλες. Αυτή η κατανομή συμβαίνει μόνο σε μία πάθηση, που ονομάζεται «διαπυητική υδρωταδενίτιδα».

Σύμφωνα με τα γράμματα του, η ασθένειά του ξεκίνησε γύρω στα σαράντα του και τον επηρέασε και σωματικά και ψυχολογικά. Ο,τιδήποτε σχετίζεται με το δέρμα μας, αλλάζει την εικόνα μας και μας κάνει να μισούμε τον εαυτό μας. Ο Μαρξ το είχε αυτό πολύ έντονα. Λέγεται ότι η ασθένεια συνέβαλε στην αίσθηση αποξένωσής του. Οι στοχαστές ήταν επίσης άνθρωποι.

Το 1844, ο Μαρξ έγινε για πρώτη φορά πατέρας. Η Τζένι πήρε την κόρη τους και πήγε να δει τους δικούς της στο Τρίερ. Ανησυχούσε που θα άφηνε μόνο το σύζυγό της σε ένα μέρος ξακουστό για τη σεξουαλική του απελευθέρωση. Έγραψε ότι φοβόταν τα ξελογιάσματα και τα θέλγητρα της πρωτεύουσας.


IMAGE DESCRIPTIONΓνωριμία με τον Ένγκελς

Ο Μαρξ κανόνισε ένα ραντεβού, αλλά ήταν μία συνάντηση μυαλών, μία συνάντηση με τον ριζοσπάστη στοχαστή Φρίντριχ Ένγκελς. Ο Ένγκελς ήταν από αστική πρωσική οικογένεια και δύο χρόνια μικρότερος. Και οι δύο είχαν συναναστραφεί με εγελιανιστές, είχαν κοινές απόψεις για τον καπιταλισμό και μοιράζονταν την ίδια αδυναμία στην κατανάλωση κόκκινου κρασιού. Ήταν αχώριστοι φίλοι κι έκαναν συζητήσεις για κοινωνική, πολιτική και οικονομική αδικία, αυτό που ο Έγκελς αποκαλούσε «μιζέρια της βιομηχανικής ζωής».

Ο Ένγκελς παραδεχόταν συχνά ότι ο Μαρξ ήταν κατά πολύ εξυπνότερος, αλλά είχε κάτι που ο Μαρξ στερείτο. Έκανε ένα είδος διπλής ζωής. Τα τελευταία δύο χρόνια δούλευε στο εργοστάσιο του πατέρα του. Έτσι, γνώριζε από πρώτο χέρι τη μηχανή του καπιταλισμού. Είχε σχέση με τη Μέρι Μπερνς, μια ιρλανδή εργάτρια, που του έδειξε τις φτωχογειτονιές του Μάντσεστερ. Σε αντίθεση με τον Μαρξ, είχε δει τη φτώχεια των αστικών τάξεων.

Ως συνεργάτες, είχαν αποστολή να ανοίξουν τα μάτια του κόσμου στις ολέθριες πραγματικότητες του καπιταλισμού. Αλλά το Παρίσι δεν ήταν τελικά ένα ασφαλές καταφύγιο. Τα γραπτά και οι συζητήσεις του Μαρξ είχαν τραβήξει τα βλέμματα. Οι πρώσοι κατάσκοποι στο Παρίσι ενημέρωσαν τις γαλλικές αρχές για το δυνητικό κίνδυνο των ιδεών του Μαρξ. Του ζήτησαν να φύγει από τη χώρα. Τον Ιανουάριο του 1845, έφυγε βιαστικά από το Παρίσι αφήνοντας πίσω την Τζένι να μαζέψει τα υπάρχοντά τους. Οι γειτονικές Βρυξέλλες δέχονταν πολιτικούς πρόσφυγες. Του έδωσαν προσωρινή άδεια διαμονής υπό έναν όρο: Να υπογράψει ότι δεν θα προκαλέσει προβλήματα με τα γραπτά του.


Στρατιώτες της επαναστατικής αλλαγής

Ο Μαρξ εξακολουθούσε να φοβάται το μακρύ χέρι των πρωσικών αρχών. Έτσι, για να μην εκδιωχθεί, απαρνήθηκε την πρωσική του υπηκοότητα. Είχε πλέον περιθωριοποιηθεί. Ήταν χωρίς πατρίδα και άφραγκος, όμως, δεν είχε σκοπό να το βάλει κάτω. Παρά τους αυστηρούς όρους της διαμονής του ήταν έτοιμος να εκτοξεύσει την πολιτική του δράση. Επανασυνδέθηκε με τον Ένγκελς και μαζί έγιναν κομμάτι του μυστικού κόσμου των κομμουνιστών. Οι κομμουνιστές είχαν στήσει μυστικές ομάδες σε όλη την Ευρώπη. Οι ακτιβιστές της εργατικής τάξης ήθελαν να καταργήσουν την ιδιοκτησία και να δημιουργήσουν μία επαναστατική κοινωνία.

Ο Μαρξ και ο Ένγκελς σύχναζαν με κομμουνιστές, με στρατιώτες της επαναστατικής αλλαγής, μιας αλλαγής, που πλέον ο Μαρξ ήθελε να φέρει ο ίδιος. Έγραψε: «Οι φιλόσοφοι διερμήνευσαν τον κόσμο, δεν τον άλλαξαν».

Με τον Ένγκελς έκαναν τα λόγια τους πράξη κι άρχισαν να συντονίζουν ένα δίκτυο κομμουνιστών σε όλη την Ευρώπη. Αλλά δεν σταμάτησαν τις θεωρίες. Ο Μαρξ ήταν αποφασισμένος να λύσει τα μεγάλα προβλήματα με μεγάλες ιδέες και με τη δύναμη του γραπτού λόγου.

Τι άλλαξε στο σκεπτικό του Μαρξ και του Ένγκελς; Πλέον βλέπουν ότι οι οικονομικοί οργανισμοί είναι αυτοί που καθοδηγούν την ιστορία, βλέπουν ότι ο τρόπος που οργανώνεται οικονομικά η κοινωνία αλλάζει σύμφωνα με τη νέα τεχνολογική ανάπτυξη. Ανακαλύπτουν κινήσεις από μία πρώιμη συνεταιριστική κοινωνία, όπου ο κόσμος κάνει ένα είδος κοινοτικής ζωής, από τις κοινωνίες με ιδιοκτησίες σκλάβων, μέχρι τις μεσαιωνικές φεουδαρχίες με αριστοκράτες γαιοκτήμονες, τη βιομηχανική επανάσταση και τη γέννηση του καπιταλισμού.

Το πρόβλημα ήταν ότι σε όλη αυτή την ιστορία υπήρχαν «έχω» και «δεν έχω». Ο άνθρωπος έχανε από αυτούς που είχαν γη και μέσα παραγωγής κι αυτό είναι κάτι που διαιωνίζεται χειρότερα με τον καπιταλισμό.

Έβλεπαν ότι ο καπιταλισμός οδηγεί στον ανταγωνισμό μεταξύ αστικής καπιταλιστικής τάξης και προλεταριάτου, γιατί ο καπιταλισμός είναι από τη φύση του εκμεταλλευτικός. Και κυρίως, πίστευαν ότι νόμος, θρησκεία, πολιτική και πολιτισμός υπάρχουν για να διατηρούν την άρχουσα τάξη στην εξουσία. Είναι μία θεσμοποιημένη ιδεολογία για να διατηρηθεί αυτό το καθεστώς. Θεωρούσαν ότι ήταν δουλειά τους να το ξεσκεπάσουν αυτό, ώστε να δουν οι άνθρωποι ότι κυριαρχούνται.

Ο Μαρξ πίστευε ότι ο καπιταλισμός περιέχει το σπέρμα της αυτοκαταστροφής του. Το μόνο που είχε να κάνει ήταν να ξυπνήσει το προλεταριάτο, τις εργατικές τάξεις, ώστε να επαναστατήσουν και να επικρατήσει ο κομμουνισμός, το τελευταίο στάδιο της ιστορίας.

Μέχρι το 1847, τα γεγονότα στην Ευρώπη ήταν υπέρ του. Υπόβοσκε μια επαναστατική καταιγίδα. Η αποτυχία των καλλιεργειών πατάτας και σιτηρών, έφερε λιμό και ταραχές. Έτσι, όταν ο Μαρξ και ο Ένγκελς έγραψαν το «Ομολογία πίστης» είχαν το πάνω χέρι και ήταν αδυσώπητοι.


Κομμουνιστικό μανιφέστο


Τον Ιανουάριο του 1848, με τρομερή ευχέρεια λόγου, σε λιγότερο από δύο εβδομάδες, μέσα σε ομίχλη φθηνών πούρων, παρήγαγαν ένα μικρό βιβλίο, το «Κομμουνιστικό Μανιφέστο», τριάντα μόλις σελίδων. Μέσα σε αυτές τις λίγες σελίδες όμως, βρίσκεται η πιο διαβόητη και πιο ισχυρή πολιτική προπαγάνδα όλων των εποχών.

Πολλοί θεώρησαν ότι αυτό θα πελεκούσε τον καπιταλισμό, αλλά στην ουσία εγκωμιάζει την αστική τάξη λέγοντας ότι τα θαύματα της επισκιάζουν τα αρχαία μνημεία. Ακούγεται σαν να επευφημεί την αστική τάξη και τον καπιταλισμό. Στην ουσία λέει ότι χωρίς τις εξελίξεις που φέρνει ο καπιταλισμός, η κομμουνιστική κοινωνία δεν μπορεί να λειτουργήσει. Και μάλιστα, σε ένα σημείο λέει ότι η αστική τάξη έχει έναν επαναστατικό ρόλο στην ιστορία. Και γράφει με ενθουσιασμό κάποιες φράσεις, που είναι το φάσμα του κομμουνισμού, που σου χαράσσονται στο μυαλό: «Οι μεσοαστοί είναι οι νεκροθάφτες του είδους τους». Ο Μαρξ ήταν άριστος πεζογράφος. Ήξερε πολύ καλά τι έκανε.

Κάποιους τους ανησυχεί, όταν οι ιδέες γίνονται ιδεολογίες, όπως στο «Κομμουνιστικό Μανιφέστο», όπου υπάρχει μία ακαμψία ιδεών κι αυτό το κάνει επικίνδυνο. Ο Μαρξ είχε πει ότι ο μεσοαστός είναι σαν τον μάγο, ο οποίος δημιούργησε κάτι, που δεν μπορεί πια να ελέγξει.


Ακατάλληλες οι ιστορικές συνθήκες

Παρά τον ριζοσπαστικό του ζήλο, το μανιφέστο πέρασε απαρατήρητο. Είχαν αρχίσει να ξεσπούν εξεγέρσεις σε όλη την Ευρώπη. Στο Παρίσι, οι εργάτες έκλεισαν τους δρόμους. Έπειτα από τρεις μέρες μάχης, ανέτρεψαν τη μοναρχία. Φανταστείτε την ατμόσφαιρα της προσδοκίας. Μπορεί να συγκριθεί μόνο με τη θέαση της αραβικής άνοιξης. Ο κόσμος αλλάζει μπροστά σου, ο λαός ανατρέπει το καθεστώς. Ένα ριζοσπαστικό ντόμινο.

Οι βελγικές αρχές έδωσαν διορία 24 ωρών στον Μαρξ να φύγει. Εκείνος ήθελε να αναλάβει ηγετικό ρόλο μεταξύ των επαναστατών. Αλλά οι εξεγέρσεις δεν άργησαν να καταρρεύσουν. Στη Γαλλία, η προσπάθεια καταστολής των διαδηλωτών βγήκε εκτός ελέγχου. Χιλιάδες τραυματίστηκαν ή πέθαναν. Σε όλη την Ευρώπη, οι άρχουσες τάξεις πήραν ξανά τον έλεγχο. Είχε απομείνει μόνο ένα καταφύγιο, ένα σχετικά σταθερό βασίλειο που δεχόταν ακόμα μετανάστες με ριζοσπαστικές απόψεις. Τον Αύγουστο του 1849, ο Μαρξ σάλπαρε για Αγγλία.


Υπερχεωμένος σε φτωχογειτονιά του Λονδίνου


Παρηγορούσε τον εαυτό του ότι οι εξεγέρσεις απέτυχαν γιατί οι ιστορικές συνθήκες δεν ήταν ακόμη κατάλληλες για αλλαγή. Η απόλυτη επανάσταση δεν είχε έρθει ακόμα. Αλλά η ζωή στο Λονδίνο δεν του πρόσφερε παρηγοριά. Με πάνω από δύο εκατομμύρια κατοίκους, αυτή η απαιτητική και αυστηρή πόλη ήταν η μεγαλύτερη του κόσμου. Ακόμα και τότε, η ζωή στο Λονδίνο ήταν εξοντωτικά ακριβή. Ο Μαρξ και η οικογένειά του έμεναν στις φτωχογειτονιές του Σόχο μαζί με άλλους μετανάστες υπό δύσκολες συνθήκες. Η Τζένι έγραψε ότι ένα δωμάτιο εκεί κόστιζε περισσότερο για μια εβδομάδα από το μεγαλύτερο σπίτι στη Γερμανία για ένα μήνα.

Στο Λονδίνο ξεκίνησε να γράφει για τις κινητήριες δυνάμεις του καπιταλισμού, αλλά εξακολουθούσε να βρίσκεται υπό πρωσική παρακολούθηση. Ένας κατάσκοπος που κατάφερε να μπει στο σπίτι του Μαρξ, το περιέγραψε ως άθλιο και χαοτικό: «Πιο συχνά μεθάει, παρά καθαρίζει και αλλάζει σεντόνια. Αν και συχνά άνεργος για μέρες, δουλεύει μέρα-νύχτα ασταμάτητα. Δεν έχει καθορισμένη ώρα για το πότε κοιμάται και πότε ξυπνά. Συνήθως, μένει άγρυπνος τη νύχτα και κοιμάται στον καναπέ τη μέρα».

Οι θεωρίες και οι κινητοποιήσεις του επηρέασαν την οικογένειά του. Έβαλαν ενέχυρο τα υπάρχοντά τους και χρωστούσαν παντού. Η Τζένι πήγε να παρακαλέσει τους γονείς της να τους βοηθήσουν. Και τότε, ο Μαρξ χειροτέρεψε τα πράγματα.


Εξώγαμο

Μαζί με την οικογένεια ζούσε και μια δυναμική γυναίκα, η Ελέν. Βοηθούσε στο σπίτι και ήταν συντρόφισσα και φίλη. Αλλά ο Μαρξ κοιμήθηκε μαζί της κι απέκτησε ένα νόθο γιο, την ίδια στιγμή, που η Τζένι ήταν ξανά έγκυος. Δεν ήταν η καλύτερη στιγμή του. Η Τζένι ήταν έξω φρενών. Η κατάσταση μέρα με τη μέρα χειροτέρευε κι ο Μάρξ έφυγε από το σπίτι. Έγραψε στον Ένγκελς ότι δεν μπορούσε να γυρίσει εκεί, επειδή επικρατούσε όλος αυτός ο πανικός και του ζήτησε να βρεθούν σε μία παμπ.

Εκείνη την εποχή βέβαια, η νοθογένεια, ειδικά στους κύκλους που κινούταν, δεν ήταν ρετσινιά. Ταυτόχρονα, φαίνεται ότι η Τζένι ήθελε να το συγκαλύψει.

Την ευθύνη για όλο αυτό τελικά την ανέλαβε ο Ένγκελς. Άφησε να εννοηθεί ότι εκείνος ήταν ο πατέρας. Ανέλαβε την ευθύνη για τον καλύτερό του φίλο.

Ο Μαρξ ήταν άνδρας. Στην τελική, ήταν ένας βικτωριανός πατριάρχης. Ένας άνδρας σαν όλους τους άλλους. Όλοι οι ήρωες έχουν ψεγάδια.


Σε όλες τις δύσκολες στιγμές του, ο Ένγκελς στήριζε τον Μαρξ. Άφησε τις επαναστατικές φιλοδοξίες του και γύρισε στο εργοστάσιο για να χρηματοδοτεί τον Μαρξ.


Οικογενειακή τραγωδία


Η οικογενειακή ζωή του Μαρξ ήταν βυθισμένη στην τραγωδία. Τρία από τα παιδιά του πέθαναν σε βρεφική ηλικία. Ο αγαπημένος του γιος, ο Έντγκαρ, πέθανε στα χέρια του το 1855. Στην κηδεία του Έντγκαρ λέγεται ότι ο Μαρξ ήταν τόσο τρελαμένος, που φαινόταν έτοιμος να πέσει μέσα στον τάφο.

Όμως, μετά από αυτή τη θλίψη, ήρθε μια μικρή ανακούφιση. Η Τζένι έλαβε δύο κληρονομιές. Αυτό τους επέτρεψε να μετακομίσουν στα προάστια. Αλλά ακόμα και εδώ ο Μαρξ αναγκάστηκε να δανειστεί, για να διατηρήσει ένα σεβαστό, μεσοαστικό τρόπο ζωής με ιδιωτική εκπαίδευση και μαθήματα χορού για κορίτσια. Σαν να προσπαθούσε να αναπαράγει τον αστικό κόσμο, όπου είχε γεννηθεί.


Η έννοια της υπεραξίας

Στα σαράντα του, επισκεπτόταν την αίθουσα ανάγνωσης του Βρετανικού Μουσείου. Εκεί συνέλεγε πληροφορίες κατά του καπιταλισμού.

Ίχνη από τις καταστρεπτικές συνέπειες του καπιταλισμού βρήκε στο αρχείο εργασίας παιδιών του 1863, ακριβώς την περίοδο που έγραψε το «Κεφάλαιο». Υπήρχαν ανήλικα παιδιά που δούλευαν δεκαπέντε ώρες την ημέρα. Ο Μαρξ αντιλήφθηκε ότι εκεί μέσα υπήρχε το μυστικό για το πώς δουλεύει το σύστημα. Το μυστικό του καπιταλισμού είναι η ιδέα της υπεραξίας.

Από πού προέρχεται το κέρδος; Ο Μαρξ λέει από τη δουλειά. Όλα όσα χρειάζονται για να καταλήξει το παιδί στη δουλειά, το φαγητό, ο ρουχισμός, ίσως και η εκπαίδευση, κοστίζουν χρήματα. Η εργασία του τα καλύπτει όλα αυτά. Αλλά οι δεκαπέντε ώρες που δουλεύει, ξεπερνούν αυτά που χρειάζεται. Και η διαφορά αυτών που πρέπει να πάρει, με αυτό που αξίζει η εργασία που κάνει, είναι αυτό που προσφέρει κέρδος. Ξέρουμε ότι μελετούσε αυτά τα αρχεία με τα προφανή παραδείγματα εκμετάλλευσης, για να τα τρίψει στη μούρη της επικρατούσας οικονομίας. Γι΄ αυτόν, είναι ένας από τους θεμελιώδεις νόμους του καπιταλισμού: Ότι οι καπιταλιστές θα αποσπάσουν όσο μεγαλύτερη ποσότητα υπεραξίας μπορούν.

Ο Μαρξ δεν προέβλεπε την άμεση καταδίκη του καπιταλισμού. Είναι ένα πλήρως λειτουργικό σύστημα, αλλά με ένα ελάττωμα. Το κέρδος βασίζεται στη δουλειά των ανθρώπων κι αυτό σε περιορίζει. Πρώτον, δεν μπορείς να παρατείνεις την εργάσιμη μέρα. Πρέπει να καινοτομήσεις, να φτιάξεις μηχανήματα, τα οποία βγάζουν σταδιακά τον εργάτη από τη διαδικασία παραγωγής. Έτσι, περιορίζεται η ίδια πηγή του κέρδους κι έχεις επαναλαμβανόμενες κρίσεις απόδοσης. Εκείνη την εποχή, έψαχναν να βρουν ποιος ευθυνόταν για αυτό. Ο Μαρξ έλεγε ότι υπεύθυνος ήταν το κερδοσκοπικό σύστημα, που βασιζόταν στην εκμετάλλευση του εργάτη. Αυτό δεν μπορεί να συνεχίζει να επιφέρει κέρδος με το ρυθμό που απαιτείται για να εξελίσσεται το σύστημα. Υπήρχαν πολλές αντικρούσεις μέσα στο καπιταλιστικό σύστημα. Ο κύκλος επέκτασης και ύφεσης το έκανε δυνητικά ασταθές.


Το Κεφάλαιο


Έπειτα από δεκαέξι χρόνια, το 1867, το «Κεφάλαιο» ολοκληρώθηκε. Αλλά δεν είχε τον αντίκτυπο που έλπιζε ο Μαρξ.

Ο Ένγκελς έγραψε μερικές κριτικές για να τραβήξει το ενδιαφέρον. Ο Μαρξ θεωρούσε ότι η αδιαφορία ήταν αποτέλεσμα συνωμοσίας, αλλά ίσως ήταν κάτι πολύ πιο απλό. To «Κεφάλαιο» είναι πολύ μεγάλο και δυσανάγνωστο. Πρέπει να αφιερώσεις πολύ χρόνο για να το διαβάσεις. Επίσης, η Ευρώπη βίωνε μία οικονομική ανάπτυξη χάρη κυρίως στις αναπτυσσόμενες παγκόσμιες αγορές. Ενώ η Βρετανία έβγαζε νόμους για να βελτιώσει τις συνθήκες εργασίας η κρίση του καπιταλισμού δεν φαινόταν να πλησιάζει.

Αυτή ήταν μία από τις μεγάλες ειρωνείες της ζωής του Μαρξ. Είδε ότι υπήρχε ανάγκη για αλλαγή, αλλά οι αλλαγές ήταν τόσο ραγδαίες, που μέχρι να βρει μία λύση για το κοινωνικό πρόβλημα, ο κόσμος είχε ήδη προχωρήσει μπροστά, αφήνοντας τον ίδιον πίσω.

IMAGE DESCRIPTION
Στην άνεση της μεσαίας τάξης

Με τη γενναιόδωρη βοήθεια του Ένγκελς ο Μαρξ σταδιακά αναπαύθηκε την άνεση της μεσαίας τάξης. Περνούσε καιρό με τα αγαπημένα του εγγόνια κι απολάμβανε οικογενειακούς περιπάτους στο Χάμστεντ Χιθ.

Ο Μαρξ ασχολήθηκε με το χώρο του χρηματιστηρίου, κάτι που θα λέγαμε ότι ήταν πολύ υποκριτικό και δείχνει ότι πίστευε, πως ο καπιταλισμός θα παρέμενε.

Στα εξήντα του, μένει παράλυτος από προβλήματα υγείας και συντετριμμένος από το θάνατο της συζύγου του Τζένι.

Τράβηξε μια φωτογραφία για τον θυμούνται οι κόρες του, πριν ξυρίσει συμβολικά το μούσι και τα μαλλιά του. Όταν πέθανε, τον Μάρτιο του 1883, μια φωτογραφία του πατέρα του βρέθηκε στην εσωτερική τσέπη του σακακιού του. Θάφτηκε μαζί με τον Μαρξ στο νεκροταφείο του Χάιγκεϊτ. Ο Ένγκελς πλήρωσε για την κηδεία του. Μόλις δώδεκα άτομα ήταν παρόντες στην κηδεία. Ο Έγκελς έγραψε: «Το όνομα και η δουλειά του θα μείνουν στους αιώνες». Κάτι που φαινόταν πιο αισιόδοξο, παρά προφητικό, αλλά όπως αποδείχτηκε, είχε απόλυτο δίκιο.

Ο Έγκελς απλοποίησε τις ιδέες του Μαρξ προωθώντας τον ως έναν μεγάλο στοχαστή. Σοσιαλιστές παγκοσμίως, άρχισαν να μεταφράζουν τις θεωρίες του. Οι ιδέες του άρχισαν να αποκτούν κεκτημένη ταχύτητα.


Ρωσική επανάσταση


Τελικά, σε μια χώρα, πέτυχε μια κομμουνιστική επανάσταση, αλλά ερχόταν σε αντίθεση με τη λογική του Μαρξ, γιατί εκεί δεν υπήρχε μια αναπτυγμένη καπιταλιστική οικονομία. Ο ρωσικός κομμουνισμός ήρθε με την επανάσταση των Μπολσεβίκων και 70 χρόνια μετά, καταρρίφθηκε με την πτώση του Τείχους του Βερολίνου.

Η επανάσταση δεν κινητοποιείτο μόνο από το προλεταριάτο, αλλά από μια μεγάλη γκάμα ριζοσπαστών και ταραχοποιών. Αυτοί, με πιο γνωστό τον Στάλιν, ισχυρίζονταν ότι ήταν ακόλουθοι του Μαρξ και των θεωριών του, αλλά οι αυταρχικές τους ιδεολογίες καταπάτησαν την ελευθερία του Μαρξ. Παραδόξως, θα καταδικαζόταν από τα καθεστώτα τους.

Η διαστρεβλωμένη τους οικειοποίηση του Μαρξ φαίνεται από μία πρόσφατη ανάλυση στη «Γερμανική ιδεολογία». Συγκρίνουμε ένα χειρόγραφο κείμενο του Έγκελς, ο οποίος είχε ωραίο γραφικό χαρακτήρα σε αντίθεση με τον Μαρξ, ο οποίος παρεμβάλει στα γραπτά του φίλου του. Ο Ένγκελς έγραφε για μία κομμουνιστική κοινωνία, όπου ο κόσμος είναι ελεύθερος, καθώς δεν περιορίζεται από την οικονομική επιβολή της εργασίας. Έτσι, αναπτύσσει ένα όραμα, που περιλαμβάνει κτηνοτροφία, κυνήγι, ψάρεμα, αλλά ο Μαρξ προσπαθεί να τον επαναφέρει. Και το κάνει πλαγίως. Δεν γράφει απλά «κάνεις λάθος». Γράφει κάτι σαρκαστικό, όπως «θα κριθεί μετά το δείπνο».

IMAGE DESCRIPTIONΑυτό το προσχέδιο απορρίφθηκε από τους Μαρξ και Ένγκελς, αλλά το 1920, επανεμφανίστηκε ως ένα προσχέδιο του κομμουνισμού και καθαρογράφτηκε, αφήνοντας πίσω τη χοντροκομμένη αρχική του μορφή. Είναι απλά ένα χειρόγραφο προσχέδιο, που έγινε όμως η βάση μιας μεγάλης πολιτικής ιδεολογίας.


Επίλογος

Πολλοί έχουν επενδύσει στο να απλοποιήσουν τον Μαρξ και να τον κάνουν κομματικό, αλλά δεν χρειάζεται κάτι τέτοιο. Ήταν ένας άνθρωπος με ερωτήσεις που έψαχνε για απαντήσεις. Δεν ήταν κάποιος με μία μεγάλη ιδέα και μία απάντηση για όλα τα προβλήματα. Είχε πει ότι δεν ήθελε να θεωρηθεί γκουρού, προφήτης ή δάσκαλος.

Όταν κοιτάμε τέτοια αποδεικτικά στοιχεία, θα έπρεπε να σκεφτόμαστε τον Μαρξ με έναν διαφορετικό τρόπο. Πρέπει να τον δούμε ως διερευνητικό κι όχι ως δογματικό.

Ο Μαρξ είχε αποφασίσει να σκέφτεται θεωρητικά για τον καπιταλισμό, να κοιτά κάτω από την επιφάνεια και να αναρωτιέται για το μέλλον της.

Η ιδέα που φαίνεται πιο συγκλονιστική, είναι η αποξένωση της εργασίας. Αν αποκοπείς από τους καρπούς της εργασίας σου και από τη δημιουργικότητά σου, χάνεις την αίσθηση της ύπαρξής σου.

Μπορούμε να ζήσουμε κάτω από ένα καπιταλιστικό σύστημα και να διατηρήσουμε υγιείς, μη εκμεταλλεύσιμες ανθρώπινες σχέσεις;

Ο Μαρξ δήλωσε ότι ο κομμουνισμός είναι η λύση του γρίφου της Ιστορίας, αλλά θεωρώ ότι αυτό είναι αποδεδειγμένα αναληθές. Η κομμουνιστική του ουτοπία δεν έχει προκύψει ακόμα. Και σαν ιστορικός, δεν μπορώ να δεχτώ ότι μία απλή ιδέα μπορεί να λύσει το γρίφο της ανθρώπινης ύπαρξης.

Ο άνθρωπος που είπε ότι μισούσε την ιδεολογία, ενέπνευσε μία από τις πιο δύσκαμπτες ιδεολογίες στην ιστορία. Η ιστορία της ζωής του Μαρξ σαλπίζει μία προειδοποίηση: Ότι οι ιδέες μπορούν να αποκτήσουν τη δική τους δύναμη κι ότι οι χαρισματικές εκρηκτικές απόψεις, ιδιαίτερα όταν καταγράφονται, μπορούν να διαστρεβλωθούν και να χειραγωγηθούν.

Αλλά η επιθυμία του Μαρξ να βρει τη ρίζα του ανθρώπινου πόνου, των δεινών και της ανισότητας, είναι ένας αξιέπαινος στόχος. Είτε επιλέξεις να διαβάσεις τον Μαρξ ως ήρωα, είτε ως κακό, το φιλοσοφικό του ταξίδι δεν πρέπει να ξεχαστεί ποτέ.



Σημείωση:
Δείτε την ταινία του Rob Cowling: «Marx: Genius of the Modern World»,
παραγωγής BBC, στην οποία έχει βασιστεί το παραπάνω άρθρο.



ΓΡΑΨΤΕ ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΣΑΣ


6 ΣΧΟΛΙΑ

  • Ανώνυμος 45622

    5 Μαΐ 2018

    http://www.iefimerida.gr/news/414158/epeteios-200-hronon-apo-ti-gennisi-toy-karl-marx-ta-paidika-hronia-o-megalos-erotas-kai

  • Ανώνυμος 45533

    19 Απρ 2018

    http://www.iefimerida.gr/news/410687/poloyn-anti-3-eyro-hartonomismata-ton-0-eyro-gia-ton-eortasmo-ton-200on-genethlion-toy

    Πάλι καλά που δεν πουλούν χαρτονομίσματα από τη Monopoly...

  • Bielidopoulos

    21 Μαρ 2018

    Στο Τριρ ετοιμάζονται ήδη για να γιορτάσουν τα 200 χρόνια από τη γέννηση του Γερμανού φιλόσοφου και μεταξύ άλλων αποφάσισαν να βάλουν τη μορφή του σε φανάρια για πεζούς. Ο Μαρξ γεννήθηκε στο Τριρ στις 5 Μαΐου 1818 και πέρασε εκεί τα 17 πρώτα χρόνια της ζωής του. Ηδη έγιναν τα «αποκαλυπτήρια» των πρώτων φαναριών με τη μορφή του, παρουσία του κέρινου ομοιώματός του. Τις επόμενες ημέρες θα γίνει το ίδιο κοντά στο σπίτι που έζησε ως παιδί, το οποίο πλέον είναι μουσείο.
    http://www.iefimerida.gr/news/404044/evalan-ton-karl-marx-sta-fanaria-se-germaniki-poli-eikones

  • Bielidopoulos

    9 Μαρ 2018

    Στο μεταξύ:

    Η Κίνα χτίζει μια νέα διεθνή τάξη πραγμάτων. «Θέλουμε να δημιουργήσουμε έναν καινούργιο τύπο διεθνών σχέσεων» δήλωσε ο υπουργός Εξωτερικών Ουάνγκ Γι ενώπιον εκπροσώπων του τύπου στο περιθώριο τη επετειακής συνεδρίασης του Εθνικού Κογκρέσου του Λαού. Η περίοδος δεν θα μπορούσε να είναι καλύτερη. Οι ΗΠΑ, η κατεξοχήν υπερδύναμη για πολλές δεκαετίες, αφήνουν ελεύθερο πεδίο δράσης στην Κίνα παγκοσμίως εξαιτίας της πολιτικής προστατευτισμού του Ντόναλντ Τραμπ. Στο επίκεντρο της δημιουργίας μιας νέας διεθνούς τάξης πραγμάτων προς το συμφέρον της Κίνας βρίσκεται ο «Νέος Δρόμος του Μεταξιού». Πρόκειται για επενδύσεις δισεκατομμυρίων στον οικονομικό και εμπορικό κλάδο μεταξύ Κίνας και Ευρώπης, Αφρικής, Λατινικής Αμερικής αλλά και Ασίας. Το φιλόδοξο γεωστρατηγικό εγχείρημα του κινέζου προέδρου Σι Τζινπίνκγ προωθείται σαν μια ιδεολογική καμπάνια.
    http://news.in.gr/economy/article/?aid=1500204873

  • Bielidopoulos

    8 Μαρ 2018

    \"Ο Μαρξ δεν προέβλεπε την άμεση καταδίκη του καπιταλισμού. Είναι ένα πλήρως λειτουργικό σύστημα, αλλά με ένα ελάττωμα. Το κέρδος βασίζεται στη δουλειά των ανθρώπων κι αυτό σε περιορίζει. Πρώτον, δεν μπορείς να παρατείνεις την εργάσιμη μέρα. Πρέπει να καινοτομήσεις, να φτιάξεις μηχανήματα, τα οποία βγάζουν σταδιακά τον εργάτη από τη διαδικασία παραγωγής. Έτσι, περιορίζεται η ίδια πηγή του κέρδους κι έχεις επαναλαμβανόμενες κρίσεις απόδοσης. Εκείνη την εποχή, έψαχναν να βρουν ποιος ευθυνόταν για αυτό. Ο Μαρξ έλεγε ότι υπεύθυνος ήταν το κερδοσκοπικό σύστημα, που βασιζόταν στην εκμετάλλευση του εργάτη. Αυτό δεν μπορεί να συνεχίζει να επιφέρει κέρδος με το ρυθμό που απαιτείται για να εξελίσσεται το σύστημα. Υπήρχαν πολλές αντικρούσεις μέσα στο καπιταλιστικό σύστημα. Ο κύκλος επέκτασης και ύφεσης το έκανε δυνητικά ασταθές. \"

    Πάλι η μονοδιάστατη, πατριαρχική και γραμμική δυτική σκέψη κάνει το θαύμα της. Νομίζει ότι κάτι μπορεί να εξελίσσεται γραμμικά και επ\' αόριστον ανοίγοντας δρόμο πάση θυσία προς την κορυφή. Μα δεν μπορεί κάτι να ακμάζει εσαεί σε ένα συμπληρωματικό σύμπαν και επιπροσθέτως σε ένα σύμπαν που συνεχώς δημιουργεί νέες επιμέρους μορφές που και αυτές θέλουν να υπάρξουν και να αναπτυχθούν. Αν επικρατούσε μία επιμέρους μορφή εντός του σύμπαντος τότε το σύμπαν θα νέκρωνε, αφού τίποτε δεν θα μεταβαλλόταν. Είναι αναμενόμενο ότι αν αυτοματοποιήσεις τα πάντα, τότε οι εργάτες θα γίνουν άφραγκοι άνεργοι και δεν θα υπάρχει κέρδος, αφού ως άφραγκοι δεν θα μπορούν να καταναλώνουν τα αγαθά. Αυτό δεν το αλλάζεις, το αποδέχεσαι και βλέπεις πώς μπορείς να το φέρεις φόρα. Η απαίτηση το σύστημά μας να είναι τέλειο και συνεχώς να προοδεύει και να ακμάζει είναι παράλογη και αντιβαίνει τη φυσική λογική. Η προφανής λύση είναι κάποιου είδους ισορροπία μεταξύ αυτών των δύο δυνάμεων έως ότου το σύστημα αλλάξει εντελώς και εκ βαθέων, π.χ.οι άνθρωποι δεν θα ζουν για να καταναλώνουν, αλλά για να εξερευνούν και να αυτοβελτιώνονται, κάτι σαν το Star Trek ας πούμε. Και πάλι θα υπάρχουν προβλήματα. Κοινωνία ίσον προβλήματα. Το έχω ξαναγράψει.
    Σαφώς και το κέρδος θα πρέπει να εξαρτάται/συνδέεται με κάτι άλλο, στην προκειμένη περίπτωση με την εργασία των άλλων. Όλα σε μια οικονομία, ειδικά σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία είναι αλληλένδετα. Κάνεις εμπορικό πόλεμο; Ετοιμάσου να δεις να πέφτουν οι μισθοί στη χώρα σου. Μα καλά πώς είναι δυνατόν κάτι τέτοιο; Και όμως είναι, αφού όλα συνδέονται και αλληλοεπηρεάζονται. Η οικονομία είναι σαν ένα δίχτυ. Όταν έχεις ένα δίχτυ δεν μπορείς να μιλάς για το Α που οδηγεί στο Β που οδηγεί στο Γ. Αυτά είναι αφελή. Όλα αλληλοσυνδέονται και αλληλοεπηρεάζονται.Κάποια αλληλοενισχύονται, κάποια αλληλοαναιρούνται ή αλληλοεξουδετερώνονται.
    Το συγκεκριμένο θέμα έχει πολύ ψωμί. Π.χ. κάποιοι προτείνουν ότι ένεκα της επερχόμενης τεχνολογικής προόδου (τεχνητή νοημοσύνη, αυτοματισμοί, ρομπότ κ.λπ.) θα πρέπει τα κράτη να προσφέρουν σε όλους τους πολίτες από ένα επίδομα για να καταναλώνουν όσα χρειάζονται και να ζουν τη ζωή τους. Κατά τη γνώμη μου αυτά είναι αφελείς αριστερίστικες ανοησίες, διότι δεν πρόκειται να λύσουν κανένα πρόβλημα. Ακόμα και αν γινόταν πράξη κάτι τέτοιο, θα αποτύγχανε παταγωδώς διότι θα πρέπει να συνυπολογίσουμε τον πανίσχυρο ψυχολογικό/συναισθηματικό παράγοντα: πάντα κάποιοι θα εισπράττουν κάτι περισσότερο και πάντα κάποιοι άλλοι θα εποφθαλμιούν αυτό το κάτι περισσότερο με αποτέλεσμα κανείς να μην είναι και πάλι ικανοποιημένος! Για να έχει ένα οποιοδήποτε σύστημα ελπίδες επιβίωσης θα πρέπει τα άτομα που το ακολουθούν να ρίξουν τις απαιτήσεις τους και να αφήσουν τις υψηλές προσδοκίες και επιδιώξεις.
    Η φυσική πραγματικότητα είναι συμπληρωματική. Για να υπάρχει πλούσιος πρέπει να υπάρχει φτωχός, Αυτό δεν αποτελεί κάποια ανώτερη ιδέα, αλλά την πικρή αλήθεια. Αν τους κάνεις όλους πλούσιους, είναι θέμα χρόνου κάποιοι λιγότερο πλούσιοι να αρχίσουν να παίζουν τον ρόλο του φτωχού... Είναι emotional, δεν μπορείς να το πιάσεις και να το κατηγοριοποιήσεις ναούμ! Do u get me? Επίσης εκτός από emotional είναι και μεταδοτικό ή και viral. Κάποιος θεωρεί ότι τον αδικούν, την επόμενη άλλοι χίλιοι θεωρούν ότι αδικούνται. Κοινωνία σου λέει μετά..
    https://www.youtube.com/watch?v=fGKVpTRe8GM

    Ας πούμε ότι γίνεται σεισάχθεια και όλος ο πλούτος μοιράζεται ισομερώς στους ανθρώπους. Μέσα σε 1-2 γενιές θα έχουν έρθει πάλι τα πάνω-κάτω. Δύο οικογένειες κάνουν τρία παιδιά η κάθε μία. Η πρώτη οικογένεια κληρονομεί στα τρία της παιδιά τον πλούτο της σε τρία ίσα μέρη. Η δεύτερη οικογένεια ατυχεί και χάνει τα δύο από τα τρία παιδιά της σε ατύχημα και τον πλούτο της οικογένειας τον κληρονομεί το εναπομείναν παιδί. Αμέσως-αμέσως το ένα αυτό άτομο της δεύτερης οικογένειας είναι πλουσιότερο από τα τρία παιδιά της πρώτης οικογένεις. Και τώρα τί θα κάνεις; Πάλι σεισάχθεια;
    Είναι προτιμότερο αντί να δίνεται τόσο βάρος στην έννοια του πλούτου, να δίνεται περισσότερο βάρος σε άλλες έννοιες, όπως δικαιοσύνη ακριβώς η ίδια για όλους, αλληλουποστήριξη και κουλτούρα αλληλοβοήθειας μεταξύ των ανθρώπων, παροχή ευκαιριών στους ασθενέστερους οικονομικά, ελευθερία λόγου για όλους ανεξαρτήτως του εισοδήματός τους και άλλα τέτοια. Εξάλλου πάντα ο πλούτος χρησιμοποιείται για να βάζει τους ανθρώπους να εργάζονται για αυτόν που τον ξοδεύει. Αν πληρώσω για να αγοράσω μία ταμπλέτα, έχω πληρώσει με πλούτο αυτούς που την έφτιαξαν, δηλαδή τους έβαλαν να με υπηρετήσουν, να φτιάξουν για μένα κάτι που θέλω. Αν έχω λιγότερο πλούτο, τότε θα έχω λιγότερους \"υπηρέτες\" για τις ανάγκες μου. Αν έχω περισσότερο πλούτο, ξοδεύοντάς τον, βάζω περισσότερους ανθρώπους να με υπηρετήσουν, έστω και προσωρινά.

    ΥΓ: αυτά για την ώρα. ;)

  • Bielidopoulos

    8 Μαρ 2018

    Ο Μαρξ ήταν ένας κριτικός του καπιταλισμού. Μιλούσε για κρίση, ανεργεία, πληθωρισμό κ.λπ. όταν ο καπιταλισμός δεν είχε ακόμα δείξει τα αρνητικά του. Τον βρήκε ο Ένγκελς που ήθελε να προωθήσει τον κομμουνισμό και χρησιμοποίησε τον Μαρξ και τις ιδέες του. Για αυτό και τον υποστήριξε τόσο πολύ, ακόμα και μετά θάνατον. Ο Μαρξ ήταν το μυαλό, ο Ένγκελς ήταν αυτός που ήθελε να γίνουν πράξη.

    Προτεινόμενη ταινία: The Death of Stalin (2017)
    http://www.imdb.com/title/tt4686844/
    Αρκετά καλή.