Η ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ
ΤΩΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΩΝ

Gustave Le Bon

Η σύγχρονη εποχή χαρακτηρίζεται όχι μόνο από πλήθος ανακαλύψεων, αλλά και από αναθεωρήσεις σε πολλές πλευρές της γνώσης. Σήμερα, η επιστήμη παραδέχεται ότι δεν είναι δυνατό να καταλήξουμε σε ένα αμετάκλητο συμπέρασμα για την πρωταρχική αιτία των φαινομένων. Έτσι, μία-μία οι παλιές θεωρίες αρχίζουν να καταρρίπτονται.

Στο παρελθόν, η ύλη αποτελούσε την αιώνια και ακατάλυτη βάση του σύμπαντος. Αλλά στις μέρες μας, που οι κανόνες της μηχανικής καταρρέουν, ο υλικός κόσμος είναι μόνο ένα σύνολο από πρόσκαιρες δυνάμεις που συναρμόστηκαν για να εξυπηρετήσουν βραχύβιους στόχους. Και απ΄αυτή την καθολική επανεκτίμηση δεν θα μπορούσε ασφαλώς να ξεφύγει η ιστορία, παρόλο που, καθώς βασίζεται κυρίως σε εικασίες, απαλλάσσεται από την πολύ αυστηρή κριτική. Τα ιστορικά γεγονότα που θεωρούνταν ως τεκμηριωμένα, τώρα επανεξετάζονται και δεν μπορούμε πια να μιλήσουμε για καμία χρονική περίοδο με απόλυτη βεβαιότητα.



IMAGE DESCRIPTIONΈνα από τα σημαντικότερα ιστορικά γεγονότα ήταν η Γαλλική Επανάσταση: ένα σταθμός στην ιστορία με απόλυτα εξακριβωμένες αναφορές, αφού μελετήθηκε, αναλύθηκε και αποσαφηνίστηκε από πολλές γενιές συγγραφέων και ιστορικών. Θα φανταζόταν λοιπόν κανείς ότι τίποτα καινούργιο δεν μπορεί να ειπωθεί για αυτήν, εκτός ίσως από το να αλλάξουν ορισμένα δευτερεύοντα σημεία.

Έχουν γίνει ήδη αρκετές αναλύσεις για τις αιτίες που οδήγησαν στην αναθεώρηση αυτής της κρίσιμης ιστορικής φάσης. Η πιο απλή εξήγηση είναι ότι το κύλισμα του χρόνου κατεύνασε τα πάθη και τις δραματικές εντάσεις. Εξάλλου, ήρθαν στο φως από τα αρχεία κάποιες μαρτυρίες που μπορούμε τώρα να τις κρίνουμε ψύχραιμα και αντικειμενικά.

Αλλά τον κυριότερο λόγο έπαιξαν οι πρόσφατες αποκαλύψεις της ψυχολογίας που μας βοήθησαν να ανασκαλίσουμε την ψυχή και τα κίνητρα των ανθρώπινων ενεργειών.

Στη μελέτη της ιστορίας εφαρμόστηκαν ήδη μερικές από τις κρυμμένες αλήθειες της ψυχολογίας όπως: η βαθιά κατανόηση των προπατορικών ενεργειών, η διάκριση ανάμεσα στα διάφορα είδη λογικής, οι νόμοι που διέπουν τις μάζες, η γνώση για τους παράγοντες που εκμηδενίζουν την προσωπικότητα, η μετάδοση των ιδεών και η ασυνείδητη δημιουργία θεωριών.



Η Γαλλική Επανάσταση (1789-1799) πέρασε από περιόδους βίαιων πολιτικών ταραχών και κατέληξε σε μια δικτατορία υπό τον Ναπολέοντα.


Οι εξεγέρσεις, οι επαναστάσεις, η διαμόρφωση των ιδεών είναι τα μοιραία φαινόμενα που αλλάζουν την κατεύθυνση της πορείας των λαών. Συχνά, η ερμηνεία τους είναι τόσο περίπλοκη, ώστε περιοριζόμαστε μόνο στη διαπίστωσή τους. Προσωπικά, ένιωσα μεγάλη έκπληξη, όταν κατάλαβα πόσο ανεξιχνίαστα ήταν τα αίτια κάποιων βασικών φαινομένων. Ιδιαίτερη εντύπωση έκανε η σκοτεινή πλευρά της καταγωγής των μεγάλων θεωριών.

Πράγματι, η προέλευση των πιο γνωστών δοξασιών παρέμεινε στα σκοτάδια του νου μου για πολύ καιρό. Έβλεπα ολοένα και καθαρότερα ότι δεν υπήρχε το θεμέλιο για την ερμηνεία τους. Αφού εξάντλησα όλες τις ορθολογικές γνώσεις, άρχισα να ταξιδεύω σε μακρινές χώρες, να εξερευνώ και να μελετώ τα λείψανα των χαμένων πολιτισμών. Μα τίποτα από όλα αυτά δεν με βοήθησε να διασαφηνίσω τις αιτίες της γένεσης των δοξασιών.

Χρειάστηκε πολλή επιμονή και υπομονή για να φτάσω σε ένα ολοκληρωμένο συμπέρασμα: το ζήτημα που με απασχολούσε δεν ήταν μεμονωμένο αλλά μια σύνθεση από πολλά ζητήματα που έπρεπε να εξετάσω το καθένα τους χωριστά.

IMAGE DESCRIPTIONΟι ψυχολογικοί νόμοι της εξέλιξης των λαών ήταν το αντικείμενο των μακροχρόνιων μελετών μου, που στάθηκε και το υλικό για ένα από τα πρώτα μου βιβλία. Εκεί αποδείκνυα ότι οι ιστορικές φυλές, δηλαδή οι φυλές που σχηματίστηκαν από τα τυχαία ιστορικά συμβάντα, αποτελούν τελικά ψυχολογικούς χαρακτήρες, που η σταθερότητά τους αναλογεί στους ανατομικούς τους χαρακτήρες. Κατόπιν, εξηγούσα με ποιο τρόπο αλλάζουν οι λαοί τους θεσμούς τους, τη γλώσσα τους και τις τέχνες τους. Ακόμη αποκάλυπτα, γιατί οι αιφνίδιες αλλαγές του περιβάλλοντος μπορούν να επιδράσουν στην ολοκληρωτική εξαφάνιση των ατομικών χαρακτήρων. Αναφερόμουν στις τακτικές συγκροτημένες ομάδες, σε εκείνο το τμήμα του λαού, που υπόκειται σε καθορισμένους νόμους και κανόνες.

Πλάι στις οργανωμένες ομάδες συναντούμε κάποιες άτακτες και μεταβατικές μερίδες λαού: τις αποκαλούμε μάζες ή όχλο. Αυτές, παρόλη την αστάθειά τους, συντελούν σημαντικά στα μεγάλα κινήματα της ιστορίας.

Αν και μετά από αυτές τις αναλύσεις άρχισα να βλέπω κάποια φαινόμενα καθαρότερα από πριν, δεν είχα φτάσει ακόμα στο έπακρο των αναζητήσεών μου. Με απασχολούσε ένας σπουδαίος ιστορικός παράγοντας: οι δοξασίες. Και αναρωτιόμουν ποια είναι η προέλευση των δοξασιών: αν πράγματι διαμορφώθηκαν από τη βούληση και τη λογική όπως πιστευόταν πολύ καιρό ή αντίθετα, σχηματίστηκαν ασυνείδητα και ανεξάρτητα από οποιαδήποτε ορθολογική βάση.

Οι δοξασίες λοιπόν, ως συνειδητά, ηθελημένα και ορθολογιστικά φαινόμενα, παρέμεναν ανεξήγητα για την ψυχολογία. Προσπάθησα να αποδείξω ότι οι δοξασίες πάντα είναι ξέχωρες από τη λογική και τη βούληση και με αυτό έδωσα και τη λύση στο πρόβλημα που με βασάνιζε: Τα φωτεινότερα πνεύματα όλων των εποχών αποδέχτηκαν χωρίς δισταγμό τα δόγματα που δεν είχαν καμία λογική βάση. Για ποιο λόγο;

Δικαιωνόμουν τώρα που από πολλά χρόνια, είχα καταλήξει στο συμπέρασμα πως η επιστήμη δυσκολευόταν να απαντήσει σε αυτά τα ερωτήματα. Και πως δεν είναι μόνο ο ορθολογισμός που συγκροτεί τις σκέψεις μας και καθοδηγεί το πνεύμα μας. Πέρα από αυτόν υπάρχουν πολλές διαφορετικές λογικές: η λογική του συναισθήματος, η λογική της ομάδας και ακόμη, η λογική των οραματισμών. Αυτές συχνά επισκιάζουν τον ορθό λόγο και διαμορφώνουν τα γενεσιουργά κίνητρα της συμπεριφοράς μας.

Μόλις σταθεροποίησα την παραπάνω άποψη, κατάλαβα και γιατί πολλά ιστορικά γεγονότα παραμένουν ανεξήγητα: Οι ειδικοί προσπαθούν να τα ερμηνεύσουν κάτω από το φως μιας λογικής που δεν έχει σχεδόν καμία σχέση με την καταγωγή τους.


Είναι γεγονός ότι οι λαοί δεν επηρεάζονται τόσο από τις αρχές και τους θεσμούς, όσο από μια θρησκεία, μια πίστη. Μια ισχυρή δοξασία είναι ικανή να ξεσηκώσει τους λαούς περισσότερο από οποιαδήποτε λογική αρχή.




Ρώσικη Επανάσταση (1917): Μια σειρά από ιστορικά γεγονότα που συνέβησαν στη Ρώσικη Αυτοκρατορία, σφράγισαν την ιστορική πορεία της Ρωσίας κι επηρέασαν καθοριστικά ολόκληρη τη νεότερη παγκόσμια ιστορία.


Μερικοί φιλόσοφοι μπορεί να επιθυμούν να γνωρίσουν την αλήθεια, αλλά για τον απλό λαό οι χίμαιρες φαίνονται πάντα προτιμότερες: γιατί συνθέτουν τα ιδανικά τους και δημιουργούν ισχυρά κίνητρα δράσης. Η Ζαν ντ΄ Αρκ, οι γίγαντες της Συμβατικής, η αυτοκρατορική εποποιία, όλα αυτά τα λαμπρά παραδείγματα του παρελθόντος, θα παραμείνουν πάντα δημιουργοί ελπίδων στις δύσκολες ώρες που ακολουθούν μετά από μια ήττα. Και ξέρετε τι καθοδηγεί την ιστορία; Το ιδανικό, το όνειρο, ο θρύλος, δηλαδή κάθε τι μη πραγματικό.


Κατά κανόνα οι επαναστάσεις γίνονται από το λαό. Ο ρόλος των κυβερνήσεων είναι να καταπολεμούν τις επαναστάσεις των λαών. Συχνά βέβαια, όταν το επιβάλλουν οι συνθήκες, οι κυβερνήσεις προσαρμόζονται στις αναμορφώσεις και στην επικράτηση της κοινής γνώμης. Ποτέ όμως δεν είναι πρωτοπόροι σε μια επανάσταση.

Όπως σε κάθε κανόνα ωστόσο, υπάρχουν και εδώ εξαιρέσεις. Σε ορισμένες περιπτώσεις ήταν οι κυβερνήσεις που έγιναν οι αναμορφωτές μιας νέας πολιτικής κατάστασης. Οι μεταρρυθμίσεις των κυβερνήσεων είναι συνήθως τόσο βίαιες, που χαρακτηρίζονται ως αληθινές επαναστάσεις.

Η έκβαση μιας κυβερνητικής επανάστασης εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη σταθερότητα και την αίσθηση ενότητας του λαού. Παραδόξως, τις περισσότερες πιθανότητες επιτυχίας έχει μια τέτοια επανάσταση αν ο λαός που θα υποβληθεί στη νέα τάξη πραγμάτων αποτελείται από ένα άτακτο και απολίτιστο συρφετό χωρίς παραδόσεις ή εθνική συνείδηση.

Στις περισσότερες περιπτώσεις, η κυβέρνηση που επιχειρεί μια επανάσταση, βλέπει ολόκληρο σχεδόν το λαό να ορθώνεται μπροστά της. Και αν ο μονάρχης δεν είναι πανίσχυρος και δεν βοηθείται από ένα φωτισμένο καθοδηγητή, δεν θα επιτύχει. Έτσι, παρατηρούμε το φαινόμενο ο μονάρχης να γίνεται επαναστάτης και ο λαός να παίρνει αντιδραστική θέση. Σε αυτό το σημείο μια βαθιά ψυχολογική ανάλυση θα αποδείκνυε ότι ουσιαστικά οι λαοί είναι πιο συντηρητικοί από τις κυβερνήσεις τους!




IMAGE DESCRIPTION

Σημείωση:
Το παραπάνω άρθρο αποτελείται από επιλεγμένα απoσπάσματα
από το βιβλίο του Gustave Le Bon:
«Η Ψυχολογία των επαναστάσεων», έκδ. «Δαμιανός», Αθήνα, 1999.
Η εικονογράφηση έγινε με μέριμνα της «Ελεύθερης Έρευνας».






ΓΡΑΨΤΕ ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΣΑΣ


8 ΣΧΟΛΙΑ

  • Gerakina

    14 Ιαν 2018

    Ω ναι. Είμαστε αντάξια θηλαστικά ανάλογων \"ηγετών\". Έχουμε οργανωθεί σε ομάδες που ονομάσαμε \"λαός\". Όχι μόνο μάς αρέσουν οι αφηρημένες ιδέες, όχι μόνο πεθαίνουμε για αυτές, όχι μόνο σκοτώνουμε για αυτές, αλλά αν κάποιος μάς πει ότι είναι λάθος αυτό που κάνουμε, θα τον φάμε ζωντανό. Επιθυμούμε διακαώς να ενστερνιζόμαστε ιδέες και παραμύθια που μάς δόθηκαν από τα σπίτια μας και τα σχολεία μας.

    Σε ένα σημείο του μυαλού μου αναρωτιέμαι: αν σε κάποιο τελείως φανταστικό μέρος, υπήρχαν ορθολογιστές δάσκαλοι και δίδασκαν με ορθολογιστικό τρόπο τα παιδιά, θα υπήρχε κάποιο ποσοστό από αυτά τα παιδιά όπου θα ήθελε να παραμυθιαστεί;

    Αναρωτιέμαι...

  • Ανώνυμος 44553

    11 Ιαν 2018

    Δεν αγγίζει τα φαινόμενα και καταστάσεις όπως η παρακίνηση.

  • Ανώνυμος 44550

    10 Ιαν 2018

    Είχες δει το προηγούμενο interface σε tablet;

  • Ανώνυμος 44549

    10 Ιαν 2018

    @ Βielidopoulos
    Noμίζω έτσι διαβάζεται καλύτερα σε tablets.
    Πάτα CTRL - για να μικρύνει, αν σου φαίνεται μεγάλο.
    Συμπαθής αναγνώστης

  • Ανώνυμος 44544

    9 Ιαν 2018

    Διαφωνώ κάθετα στις μαζικές εκδηλώσεις αυτού του αγελαίου λαού, διότι σχεδόν πάντα αντιδρά σε λάθος τόπο, λάθος χρόνο, για λάθος θέμα, σε οποιαδήποτε βέβαια σκέψη ότι μπορεί να επαναστατήσει φρίττω.

    Το πρόβλημα σε όλη τη Γη είναι ένα: Οι «ολιγαρχίες», άνθρωποι χωρίς πατρίδα, χωρίς πιστεύω, χωρίς κανόνες, χωρίς αρχές, χωρίς συναισθήματα, άνθρωποι αόρατοι «φαντάσματα», αλλά ικανοί για περισσότερο κακό, όχι για περισσότερο καλό.

    Είμαστε ίσως από τους περισσότερο ανιστόρητους λαούς της Ευρώπης. «Ο τρόπος, που διδάσκεται η ιστορία καθορίζει το είδος, το επίπεδο ανάπτυξης και την κουλτούρα τής κάθε χώρας» (Μ. Ρεπούση).

  • Bielidopoulos

    9 Ιαν 2018

    \"Στο βαρυσήμαντο επί δεκαετίες ξεχασμένο αυτό έργο του, ο οικονομολόγος Ανδρέας Γ. Παπανδρέου «ακτινογραφεί» την ελληνική οικονομία και εισηγείται τρόπους για την αντιμετώπιση των προβλημάτων της, με κύριους άξονες την ενίσχυση της επιχειρηματικότητας, την έμφαση στις εξαγωγές και τη μείωση του κράτους. Είναι γι’ αυτόν ξεκάθαρο ότι οι μεταρρυθμίσεις αποτελούν τον μοναδικό δρόμο και καλεί ρητά και απερίφραστα στην εφαρμογή τους παρά το όποιο κοινωνικό και πολιτικό κόστος τους.\"

    Μπλα, μπλα, μπλα, πάρ\' τ\' αυγό και κούρευτο..

  • Bielidopoulos

    9 Ιαν 2018

    Στο μεταξύ να γελάσουμε λίγο με τη ρωμιοσύνη:
    http://www.tanea.gr/news/greece/article/5504059/to-sabbato-mazi-me-ta-nea-to-agnwsto-biblio-toy-andrea-g-papandreoy/
    XD

    (Δεν ξέρω τί λένε οι άλλοι, συμπαθείς κατά τα άλλα, αναγνώστες, αλλά το νέο interface εξακολουθεί να μου φαίνεται παράξενο σε σχέση με το παλιό, Κάτασπρο υπόβαθρο, δυσδιάκριτα γράμματα, τεράστιες εικόνες, μεγάλο πλάτος κειμένου.)

  • Bielidopoulos

    9 Ιαν 2018

    Ο Le Bon φαίνεται να εκπλήσσεται με το ότι οι λαοί δεν ξεσηκώνονται με λογικές αρχές, αλλά με αυθαίρετες \"λογικές\", όπως συναίσθημα, οραματισμούς, ιδανικά, δοξασίες, θρύλους και το ότι φωτισμένα μυαλά τα αποδέχτηκαν αυτά. Μα διότι ήταν φωτισμένα μυαλά γνώριζαν πολύ καλά πώς να κινητοποιήσουν τις μάζες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Μωάμεθ που ένωσε τις αραβικές φυλές. Πώς κατάφερε να τις ενώσει; Με την φιλοσοφική συζήτηση; Όχι βέβαια. Χρησιμοποίησε τις ανάγκες και τις ενδόμυχες επιθυμίες των ανθρώπων περιπλέκοντας τις με κάποιο πρόγραμμα και στόχους προς επίτευξη δικής του έμπνευσης.

    Εξαρχής η μελέτη της ανθρώπινης ιστορίας ήταν θεμελιωμένη σε λάθος βάσεις από τους μελετητές. Νόμιζαν ότι το εργαλείο της ψυχρής λογικής και του ορθολογισμού θα τους έδινε όλες τις απαντήσεις και τα αίτια των ιστορικών φαινομένων. Προφανώς έκαναν λάθος, διότι πρέπει να συνυπολογίσουν τον πανίσχυρο ψυχολογικό, ή ψυχοσυναισθηματικό αν θέλετε, παράγοντα.

    Προσωπικά προτιμώ τον όρο ψυχολογικό και όχι ψυχοσυναισθηματικό, διότι τα συναισθήματα έχουν διαστρεβλωθεί, ανακατεύοντας υπό τον ίδιο όρο διάφορα πράγματα. Αν και στην προκειμένη περίπτωση ο όρος ψυχοσυναισθηματικός παράγοντας ταιριάζει γάντι. Τα συναισθήματα τα χωρίζω σε δύο κατηγορίες: τα πραγματικά συναισθήματα, δηλαδή όλα όσα είναι πέρα από τον έλεγχο της ανθρώπινης συνείδησης και του εγώ διότι έχουν να κάνουν με την παθητική μεταφορά ερεθισμάτων από το περιβάλλον μέσω του νευρικού συστήματος και λαμβάνουν χώρα τυχαία (για αυτό και είναι πέραν ελέγχου): ένας ωραίος καιρός, το νερό που τρέχει στο ποταμάκι, ένα παιδί που τρέχει, ένα ζώο, ένα αστείο συμβάν κ.λπ. Αυτά έχουν πρόσκαιρη διάρκεια, είναι προσωρινά, όσο κρατάει και η χαρά που παράγουν. Αν προσπαθήσεις να τα αναπαράγεις ή να τα κυνηγήσεις τα χάνεις. Η άλλη κατηγορία είναι τα μετα-συναισθήματα που έχουν να κάνουν με τις κοινωνικές συμβάσεις και αξίες: θρησκευτικού τύπου (δέος, συντριβή, ενοχή, κατάνυξη κ.λπ.), κοινωνικού status, ευφορία από την παραγωγή πλούτου, shopping therapy και ένα σωρό άλλα κατασκευασμένα από την κοινωνία και τη μόδα που εξυπηρετούν μεν κάποιους σκοπούς (γιαυτό και εφευρέθηκαν), αλλά είναι κατασκευασμένα και έχουν να κάνουν με την διατήρηση της κοινωνίας και θα υπάρχουν για όσο δεν αλλάζει η κοινωνική κατασταση. Δεν πρέπει να ξεχνάμε αυτό τον διαχωρισμό.

    Ο Allan Watts γράφει:
    Από την άλλη μεριά, ο \"στόχος\" ενός παραδοσιακού πολιτισμού δεν είναι το μέλλον, αλλά το παρόν. Αυτό σημαίνει, ότι ασχολείται από υλική και πρακτική άποψη για την εξασφάλιση της διατροφή και της κατοικίας για το άμεσο μέλλον, αλλά δεν προχωρά περισσότερο από εκεί. Δεν ασχολείται, για παράδειγμα, με την ψυχολογική ευφορία των μελλοντικών γευμάτων και με μια λέξη, δεν κυνηγά την ευτυχία. Επιπλέον, τα σοφότερα μέλη αυτών των πολιτισμών δεν αποβλέπουν ούτε καν στην απόλαυση του παρόντος. Γιατί ξέρουν ότι τη στιγμή ακριβώς που νομίζει κανείς ότι αποκτά κάτι, την ίδια στιγμή το χάνει. Και ο λόγος οφείλεται μάλλον στο γεγονός ότι η χαρά είναι είναι θέμα λειτουργίας νεύρων και όχι μυώνων και ότι τα νεύρα συλλαμβάνουν αυτόματα και παθητικά ό,τι κι αν αγγίξουν οι μυώνες. Στην ουσία, η χαρά και η απόλαυση μπορούν να προκύψουν μόνο αυθόρμητα. Η επιδίωξή τους μοιάζει σαν μια προσπάθεια εμπειρίας του μέλλοντος πριν αυτό το μέλλον γίνει παρόν ή σαν μια αναζήτηση του ψυχολογικού αποτελέσματος χωρίς υλικό αντίκρυσμα, με αποτέλεσμα τη βραχυκύκλωση της παρούσας εμπειρίας. Ολοφάνερα, το άτομο, που προσπαθεί να αποσπάσει κάτι από την παρούσα του εμπειρία, νιώθει αποχωρισμένο από την εμπειρία. Γίνεται το υποκείμενο απέναντι στην εμπειρία, που αναλαμβάνει το ρόλο του αντικειμένου. Και έτσι δεν μπορεί να δει, ότι το ίδιο το άτομο είναι η εμπειρία, εφόσον επιδιώκει να αποσπάσει κάτι αναπόσπαστο από τον ίδιο του τον εαυτό.

    Και μουσικό διάλειμμα για τους ρωμιούς αναγνώστες:
    Morrissey - I Wish You Lonely
    https://www.youtube.com/watch?v=S0tJ0rc3zKY