ΝΕΟΦΕΡΜΕΝΟΙ
ΣΤΟ ΣΥΜΠΑΝ

Η εξέλιξη του Σύμπαντος,
της ζωής στη Γη
και του ανθρώπου
στην κλίμακα
ενός κοσμικού ημερολογίου

Πως ελπίζουμε άραγε, ενώ σπανίως ζούμε πάνω από έναν αιώνα, νʼ αντιληφθούμε τον αχανή χρόνο της ιστορίας του Σύμπαντος;

Το σύμπαν είναι ηλικίας 13,8 δισεκατομμυρίων ετών. Για να φανταστούμε όλο το διαστημικό χρόνο ας τον συμπιέσουμε σε ένα και μόνο ημερολογιακό έτος.

Το κοσμικό ημερολόγιο ξεκινάει στις 1 Ιανουαρίου με τη γέννηση του Σύμπαντος. Περιέχει όλα όσα συνέβησαν από τότε μέχρι και σήμερα, δηλαδή μέχρι τα μεσάνυκτα της 31ης Δεκεμβρίου.

Σ'αυτή την κλίμακα κάθε μήνας αντιπροσωπεύει περίπου ένα δισεκατομμύριο χρόνια. Κάθε μέρα αντιστοιχεί σε σχεδόν σαράντα εκατομμύρια χρόνια.

Ας πάμε όσο πιο πίσω μπορούμε, στην πρώτη στιγμή του Σύμπαντος. 1η Ιανουαρίου. Η λεγόμενη Μεγάλη Έκρηξη. Το πιο πρώιμο σημείο του χρόνου που μπορούμε να δούμε. Ο χώρος διογκώθηκε απότομα με έκρηξη, που οδήγησε σε διαστολή του Σύμπαντος γεννώντας κάθε μορφή ενέργειας και ύλης που γνωρίζουμε σήμερα.

Καθώς διαστελλόταν, το Σύμπαν ψυχόταν. Επικρατούσε σκοτάδι περίπου διακόσια εκατομμύρια χρόνια.

Λόγω της βαρύτητας μάζες αερίων έλκονταν μεταξύ τους και θερμαίνονταν, ώσπου τα πρώτα άστρα άρχισαν να φωτίζουν στις 10 Ιανουαρίου.

Στις 13 Ιανουαρίου, τα άστρα ενώθηκαν και σχημάτισαν τους πρώτους μικρούς γαλαξίες, οι οποίοι συγχωνεύτηκαν και δημιούργησαν ακόμη μεγαλύτερους, μεταξύ των οποίων και ο δικός μας, που σχηματίστηκε πριν από περίπου 11 δισεκατομμύρια χρόνια, στις 15 Μαρτίου του κοσμικού μας έτους.


Εκατοντάδες δισεκατομμύρια αστέρων, αλλά ο δικός μας Ήλιος δεν είχε ανατείλλει ακόμα. Ανέτειλε από τις στάχτες άλλων άστρων

Άστρα γεννιούνται και πεθαίνουν. Συμπυκνώνονται σαν δροσοσταλίδες από πελώρια νέφη αερίων και σκόνης. Θερμαίνονται τόσο πολύ, που οι πυρήνες των ατόμων τους συντήκονται βαθιά μέσα τους. Φτιάχνουν το οξυγόνο που αναπνέουμε, τον άνθρακα των μυών μας, το ασβέστιο των οστών, το σίδερο του αίματός μας. Όλα αυτά σχηματίστηκαν μέσα στις πύρηνες καρδιές άστρων, που χάθηκαν προ πολλού.

Όλοι μας είμαστε φτιαγμένοι από το υλικό των άστρων. Το υλικό αυτό ανακυκλώνεται κι εμπλουτίζεται ξανά και ξανά με τις διαδοχικές γενιές άστρων.

Πόσο θέλουμε ακόμα μέχρι να γεννηθεί ο Ήλιος μας; Πολύ καιρό. Θα αρχίσει να λάμπει σε έξι δισεκατομμύρια χρόνια. Ο Ήλιος γεννήθηκε στις 31 Αυγούστου του κοσμικού μας έτους, πριν από 4,5 δισεκατομμύρια χρόνια.

Όπως και οι υπόλοιποι πλανήτες του ηλιακού μας συστήματος, έτσι και η Γη σχηματίστηκε από το δίσκο αερίων και σκόνης, που γύριζε γύρω από τον νεογέννητο Ήλιο. Οι επανειλημμένες συγκρούσεις δημιούργησαν μια σφαίρα από θραύσματα.

Εκείνη την περίοδο, πολύ μακρυά από τη Γη υπήρχε ένας αστεροειδής ανάμεσα σε πολλούς άλλους. Εμείς σήμερα υπάρχουμε, επειδή η βαρύτητα του διπλανού του τον έσπρωξε απαλά 2,5 εκατοστά αριστερά. Τι διαφορά κάνουν 2,5 εκατοστά στην κλίμακα του ηλιακού συστήματος; Περιμένετε και θα δείτε παρακάτω.

Η Γη δέχθηκε τρομερό σφυροκόπημα το πρώτο δισεκατομμύριο χρόνια. Θραύσματα που αιωρούνταν συγκρούστηκαν και συνενώθηκαν μέχρι που σαν χιονοστιβάδα σχημάτισαν το φεγγάρι μας. Η Σελήνη είναι ένα σουβενίρ της βίαιης εκείνης εποχής. Αν στεκόμασταν τότε στη Γη, η Σελήνη θα φαίνονταν εκατό φορές φωτεινότερη. Βρισκόταν δέκα φορές πιο κοντά μας παγιδευμένη σε βαρυτικό εναγκαλισμό.

Καθώς ψυχόταν η Γη, διαμορφώθηκαν οι θάλασσες. Οι παλίρροιες τότε ήταν χιλιάδες φορές ψηλότερες. Με το πέρασμα του χρόνου η παλιρροϊκή τριβή απώθησε τη Σελήνη.

Η ζωή ξεκίνησε στις 21 Σεπτεμβρίου. Πριν από 3,5 δισεκατομμύρια χρόνια. Δεν ξέρουμε ακόμα πώς. Μπορεί και να ήρθε από άλλο μέρος του γαλαξία μας. Η προέλευση της ζωής είναι ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της επιστήμης.

Η ζωή εξέλιξε όλες τις απίστευτα περίπλοκες βιοχημικές διεργασίες της. Στις 9 Νοεμβρίου η ζωή αναπνέει, κινείται, τρέφεται, ανταποκρίνεται στο περιβάλλον της. Οφείλουμε πολλά σʼ εκείναι τα πρωτοπόρα μικρόβια.


Είναι και κάτι άλλο: Εφηύραν επίσης το σεξ.



Η 17η Δεκεμβρίου ήταν σπουδαία μέρα. Η θαλάσσια ζωή πήρε τα πάνω της. Απέκτησε τεράστια ποικιλία μεγαλύτερων φυτών και ζώων. Το Tiktaalik roseae ήταν από τα πρώτα ζώα που βγήκαν στην ξηρά. Θα ένιωθε σαν να έφτασε σε  άλλον πλανήτη.

Δάση, δεινόσαυροι, πτηνά και έντομα, όλα τους εξελίχθηκαν την τελευταία εβδομάδα του Δεκεμβρίου. Το πρώτο λουλούδι άνθισε στις 28 Δεκεμβρίου.



Καθώς τα αρχαία δάση μεγάλωναν, πέθαιναν, βυθίζονταν στη γη και τα απομεινάρια τους μετατρέπονταν σε κάρβουνο. Τριακόσια εκατομμύρια χρόνια μετά, εμείς οι άνθρωποι καίμε αυτόν τον άνθρακα για να τροφοδοτήσουμε, αλλά και νʼ απειλήσουμε τον πολιτισμό μας.

Θυμάστε εκείνον τον αστεροείδη στο σχηματισμό του ηλιακού συστήματος; Εκείνον, που τον κούνησαν λίγο προς τα αριστερά; Η ώρα είναι 6:24 π.μ. κι έχουμε 30 Δεκεμβρίου στο κοσμικό μας ημερολόγιο. Ο αστεροειδής πέφτει στη Γη.

Για περισσότερα από εκατό εκατομμύρια χρόνια οι δεινόσαυροι ήταν οι άρχοντες του πλανήτη, ενώ οι πρόγονοί μας, κάτι μικρά θηλαστικά, έτρεχαν φοβισμένοι να κρυφτούν. Ο αστεροειδής τα άλλαξε όλα. Αν δεν είχε μετατοπισθεί δεν θα έβρισκε τη Γη. Μπορεί να υπήρχαν ακόμα δεινόσαυροι, ενώ εμείς όχι. Να ένα καλό παράδειγμα του απρόοπτου και της τυχαίας φάσης της ύπαρξης.

Το Σύμπαν είναι ήδη πάνω από 13,5 δισεκατομμύρια ετών. Εμείς είμαστε ακόμα άφαντοι. Στον αχανή ωκεανό του χρόνου του ημερολογίου μας, εμείς οι άνθρωποι, εξελιχθήκαμε την τελευταία ώρα της τελευταίας μέρας του κοσμικού μας έτους.

Η ώρα είναι 23:59:46. Όλη η ιστορία μας καταλαμβάνει μόλις τα τελευταία 14 δευτερόλεπτα. Όλοι όσοι έχετε ακουστά έζησαν κάπου μέσα σʼ αυτά. Τόσες βασιλείες και μάχες, μεταναστεύσεις κι εφευρέσεις, τόσοι πόλεμοι κι οι έρωτες, ό,τι περιέχει η ιστορία μας έγιναν τα τελευταία δευτερόλεπτα του κοσμικού ημερολογίου.

Αν θέλουμε να εξερευνήσουμε μια τόσο σύντομη στιγμή του κοσμικού χρόνου θα πρέπει να αλλάξουμε κλίμακα.

Στο Σύμπαν είμαστε νεοφερμένοι. Η ιστορία μας ξεκινάει μόλις την τελευταία βραδιά του κοσμικού έτους.

Η ώρα είναι 21:45. Παραμονή Πρωτοχρονιάς. Πριν από 3,5 εκατομμύρια χρόνια σταθήκαμε όρθιοι και οι δρόμοι από τους προγόνους μας χώρισαν. Από τη στιγμή που σταθήκαμε στα δυο μας πόδια, τα μάτια μας δεν κοίταζαν πια κάτω. Μπορούσαμε πια να κοιτάξουμε ψηλά και ν΄αναρωτηθούμε.



Κατά το μεγαλύτερο μέρος της ύπαρξής μας, ας πούμε 40.000 γενιές, περιπλανιόμασταν σε μικρές ομάδες κυνηγών και τροφοσυλλεκτών. Φτιάχναμε εργαλεία, δαμάζαμε τη φωτιά και δίναμε όνομα στο καθετί. Κι όλα αυτά μέσα στην τελευταία ώρα του κοσμικού ημερολογίου.

Για να μάθουμε τι συνέβη μετά πρέπει να αλλάξουμε κλίμακα. Να δούμε το τελευταίο λεπτό της τελευταίας νύχτας του κοσμικού έτους.



Η ώρα είναι 23:59. Είμαστε τόσο πρόσφατοι στο Σύμπαν, που ζωγραφίσαμε πρώτη φορά μόλις τα τελευταία 60 δευτερόλεπτα του κοσμικού έτους. Πριν από μόλις 30.000 χρόνια. Τότε εφηύραμε την αστρονομία. Είμαστε μάλιστα όλοι απόγονοι αστρονόμων. Για να επιβιώσουμε έπρεπε να διαβάζουμε τα άστρα, ώστε να προβλέπουμε τον ερχομό του χειμώνα και τις μεταναστεύσεις των άγριων κοπαδιών.

Και τότε, πριν από περίπου 10.000 χρόνια, ξεκίνησε μια επανάσταση στον τρόπο ζωής μας. Οι πρόγονοί μας έμαθαν να διαμορφώνουν το περιβάλλον τους, να εξημερώνουν άγρια ζώα και φυτά, να καλλιεργούν τη γη και να σχηματίζουν  καταυλισμούς. Κι αυτό άλλαξε τα πάντα.



Για πρώτη φορά στην ιστορία μας είχαμε περισσότερα από όσα μπορούσαμε να κουβαλήσουμε. Χρειαζόμασταν έναν τρόπο να τα παρακολουθούμε. Στα 14 δευτερόλεπτα πριν τα μεσάνυχτα, δηλαδή πριν από 6.000 χρόνια, επινοήσαμε τη γραφή. Αρχίσαμε να μην καταγράφουμε μόνο δεμάτια και σιτηρά. Με τη γραφή διασώσαμε τις σκέψεις μας και διαδόθηκαν στο χώρο και στο χρόνο.

Τα μικρά σημάδια στις πήλινες πινακίδες έγιναν μέσο υπέρβασης της θνητότητας. Η ανθρωπότητα συγκλονίστηκε.



Πριν από ούτε δύο δευτερόλεπτα τα δύο ημισφαίρια της Γης ανακάλυψαν το ένα το άλλο.

Και μόλις το τελευταίο δευτερόλεπτο του κοσμικού έτους αρχίσαμε μέσω της επιστήμης νʼ αποκαλύπτουμε τους νόμους της φύσης. Είναι τόσο ισχυρή η επιστήμη, που μόλις σε τέσσερις αιώνες μας οδήγησε από την πρώτη ματιά του Γαλιλαίου μέσω τηλεσκοπίου, στο αποτύπωμά μας στη Σελήνη.



Μας επέτρεψε να δούμε πέρα μακριά στο χώρο και στο χρόνο, νʼ ανακαλύψουμε πού βρισκόμαστε στο Σύμπαν.






Σημείωση:
Δείτε την επεισόδιο: «Standing up in the Milky Way»
από την τηλεοπτική σειρά, που παρουσιάζει
ο αστροφυσικός Νeil deGrasse Τysοn με τίτλο
«Cοsmοs: Α Spacetime Οdyssey»,
στο οποίο έχει βασιστεί το παραπάνω άρθρο.




ΓΡΑΨΤΕ ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΣΑΣ


8 ΣΧΟΛΙΑ

  • Bielidopoulos

    7 Φεβ 2017

    Για όσους δεν κατάλαβαν έχει ξεκινήσει η δεύτερη σεζόν της sci-fi σειράς "The Expanse". ;)

  • Bielidopoulos

    6 Φεβ 2017

    Είναι ρητορική η ερώτηση του Γιάννη. Δεν χρειάζεται απάντηση διότι ο άνθρωπος, μία ενσυνείδητη οντότητα, ορίζει τον χρόνο σε ένα "κενό", άρα άγραφο και απροσδιόριστο, σύμπαν. Αν δεν υπάρχει μία συνείδηση να κάνει κατηγοριοποιήσεις, να ξεχωρίζει και να διαχωρίζει, να ζυγίζει και να ορίζει, να κρίνει και να καταδικάζει, τότε όλα κυλούν ομαλά χωρίς την "υψηλή εποπτεία" μιας "ανώτερης" συνείδησης, κουλτούρας ή πολιτισμού. Εξάλλου ο χρόνος όπως και τόσα άλλα είναι εκδηλώσεις που αναδύονται από την αλληλεπίδραση μεταξύ των επιμέρους μορφών μέσα στο σύμπαν και όχι θεμελιώδεις έννοιες. ;) Το tao te ching λέει: "Όπου δεν υπάρχει επιθυμία, όλα είναι ειρηνικά και ο κόσμος τακτοποιείται από μόνος του." Αυτό δεν είναι κάποια υψηλή ή κρυμμένη αλήθεια, αλλά η "πικρή" προσγειωμένη πραγματικότητα. Για αυτό και υπενθυμίζει να μένεις στο κέντρο του κύκλου, εννοώντας να αποφεύγεις τις ακρότητες (δεν υπάρχει ούτε κύκλος ούτε κέντρο), μια και σε ένα σύμπαν που μεταβάλλεται συνεχώς δεν υπάρχει κάποιο θεμέλιο για να κρατηθείς ή σύστημα που να λύνει όλα τα προβλήματα. Λέει δηλαδή να κρατάς μικρό καλάθι και να μην φανατίζεσαι, για να το πω σε απλά ρωμέικα. Όλα είναι παροδικά. Αυτό που σήμερα είναι καθολικά αποδεκτό ως ευλογία, αύριο μετατρέπεται σε κατάρα. Όσοι έχουν ιδέα από κοάν του ζεν θα κατάλαβαν ότι το tao te ching μοιάζει κάπως με κοάν. Το tao te ching είναι ένα κείμενο γεμάτο ανεκτικότητα και συγκατάβαση και υπάρχει λόγος για αυτό. Δεν το έγραψαν έτσι οι συντάκτες του επειδή ήταν φιλεύσπλαχνοι. Και Draconian για τους τυχερούς που διαβάζουν τα σχόλια: https://www.youtube.com/watch?v=7TqM3yPodeM https://www.youtube.com/watch?v=6R7jSfLpk7Y

  • Ανώνυμος 40920

    6 Φεβ 2017

    Γιάννη, Ρώτα τον Μπιελιδόπουλο. Αυτός ξέρει σίγουρα από χρόνο γιατί τον ξοδεύει γράφοντας σχόλια (όχι άρθρα, δεν έχει τα μέζεα). Φρίξος ΥΓ: Μπιελιδόπουλος: Ο άνθρωπος που σταμάτησε το χρόνο (για να σχολιάζει αενάως).

  • Bielidopoulos

    6 Φεβ 2017

    Η διαφορά στο tao te ching είναι ό,τι αναφέρει σχετικά με το πώς λειτουργεί η φύση συνήθως σπεύδει να το συνδέσει αμέσως με την ανθρώπινη ψυχολογία, κάτι εξαιρετικά σημαντικό. Δεν το αφήνει δηλαδή ξερό και μετέωρο. Λέει για παράδειγμα: "The Tao doesn't take sides; it gives birth to both good and evil. The Master doesn't take sides; she welcomes both saints and sinners." Αυτό με κάνει να υποπτεύομαι ότι κάποιοι όχι μόνο αντέγραψαν, αλλά αμφιβάλλω αν καταλάβαιναν τί αντέγραφαν και έτσι τα πήραν κολοβωμένα και τα ενσωμάτωσαν στο δικό τους γραμμικό, μονοδιάστατο, πατριαρχικό, ιεραρχικό, συγκρουσιακό τρόπο αντίληψης, δηλαδή τον αρχαιοελληνικό τρόπο σκέψης, επηρεάζοντας ως ένα βαθμό και τον σύγχρονο δυτικό τρόπο σκέψης. http://psonthomfanix.blogspot.gr/2014/05/blog-post_9.html http://psonthomfanix.blogspot.gr/2015/03/36.html http://psonthomfanix.blogspot.gr/2014/05/blog-post_14.html Προς αποφυγή παρανοήσεων τί είναι τάο: το σύνολο των συμπαντικών αλλαγών που κατέχει ταυτόχρονα και ένα δημιουργικό-γενεσιουργικό χαρακτήρα (σκοτεινή μάνα). Αντί όμως η δημιουργία του τάο να είναι αποτέλεσμα μιας βούλησης, είναι στην ουσία της η φυσική, αυθόρμητη και δίχως σκοπό εκδήλωση-ανάπτυξη. Το σημαντικό τερο όμως είναι ότι το τάο δεν σχετίζεται με το "εν" των αρχαίων, αλλά είναι η συμπληρωματικότητα μεταξύ αυτού που υπάρχει και αυτού που δεν υπάρχει (στροφές 2, 14, 40). Αυτό όμως είναι μια άλλη ιστορία.

  • Ανώνυμος 40917

    5 Φεβ 2017

    Ο Σιμπλίκιος, νεοπλατωνικός φιλόσοφος του 6ου αιώνα μ.Χ. σ' ένα απόσπασμα του έργου του Φυσικά, αναφέρει: Ο Αναξίμανδρος, είπε ότι αρχή των όντων είναι το άπειρο.. από το οποίο έγιναν οι ουρανοί και οι κόσμοι που υπάρχουν.. Και από όπου προέρχεται η γένεση των όντων εκεί ακριβώς συντελείται και η διάλυση τους, σύμφωνα με την ανάγκη γιατί τιμωρούνται και επανορθώνουν αμοιβαία για την αδικία, σύμφωνα με την τάξη του χρόνου. Αυτό το: "γιατί τιμωρούνται και επανορθώνουν αμοιβαία για την αδικία", ακούγεται παράξενα. Εχουν υπάρξει διάφορες ερμηνείες περί αυτού και μία ενδιαφέρουσα είναι και αυτή του Καστοριάδη. Είναι μακροσκελής και μπορεί να την βρεί κάποιος στο google. Διογένης ο Λαέρτιος: Αναξίμανδρος, αρχήν τε και στοιχείον είρηκε των όντων το άπειρον. Πρώτος τούτος κομίσας το όνομα της αρχής. "Αποκλείεται ως πρώτη αρχή των όντων πάσα γνωστή ουσία, διότι εφ' όσων θα ήταν γνωστή, αυτομάτως παύει να είναι άπειρος" Αναξίμανδρος (Το άπειρο, μάλλον με την έννοια, απροσδιόριστο) Ρητορική ερώτηση: Πριν υπάρξει ό άνθρωπος, υπήρχε ο χρόνος; Γιάννης

  • Bielidopoulos

    5 Φεβ 2017

    Άτιμε Τζίμη με εμπνέεις. Πάμε γρήγορα-γρήγορα σε αποσπάσματα: The Tao doesn't take sides; it gives birth to both good and evil. The Master doesn't take sides; she welcomes both saints and sinners. The Tao is like a bellows: it is empty yet infinitely capable. The more you use it, the more it produces; the more you talk of it, the less you understand. The supreme good is like water, which nourishes all things without trying to. It is content with the low places that people disdain. Thus it is like the Tao. In dwelling, live close to the ground. In thinking, keep to the simple. In conflict, be fair and generous. In governing, don't try to control. In work, do what you enjoy. In family life, be completely present. When you are content to be simply yourself and don't compare or compete, everybody will respect you. Fill your bowl to the brim and it will spill. Keep sharpening your knife and it will blunt. Chase after money and security and your heart will never unclench. Care about people's approval and you will be their prisoner. Do your work, then step back. The only path to serenity. Throw away holiness and wisdom, and people will be a hundred times happier. Throw away morality and justice, and people will do the right thing. Throw away industry and profit, and there won't be any thieves. If these three aren't enough, just stay at the center of the circle and let all things take their course. Do you want to improve the world? I don't think it can be done. The world is sacred. It can't be improved. If you tamper with it, you'll ruin it. If you treat it like an object, you'll lose it. There is a time for being ahead, a time for being behind; a time for being in motion, a time for being at rest; a time for being vigorous, a time for being exhausted; a time for being safe, a time for being in danger. The Master sees things as they are, without trying to control them. She lets them go their own way, and resides at the center of the circle. http://acc6.its.brooklyn.cuny.edu/~phalsall/texts/taote-v3.html#5

  • Ανώνυμος 40913

    5 Φεβ 2017

    Endless forms most beautiful and most wonderful have been and are being evolved. (Nightwish). We are a special speck of dust. Τζίμης

  • Bielidopoulos

    5 Φεβ 2017

    Σύμφωνα με τις υπάρχουσες έως τώρα θεωρίες η ηλικία του σύμπαντος θεωρείται ότι είναι 13,8 δισεκατομμύρια έτη όπως αναφέρεται και στο άρθρο. Σχετικά με αυτό υπάρχει μία παρανόηση όσον αφορά την ακτίνα του, η οποία δεν είναι 13,8 δισεκατομμύρια έτη φωτός, όση δηλαδή η απόσταση που θα καλύπτε το φως σε 13,8 δις έτη, αλλά πολύ μεγαλύτερη. Η ακτίνα του παρατηρήσιμου σύμπαντος υπολογίζεται στα 46,5 δις έτη φωτός, δίνοντας μια διάμετρο της τάξης των 93 δις ετών φωτός για το παρατηρήσιμο σύμπαν (observable universe, μερικές φορές καλείται και visible universe, δηλαδή ορατό σύμπαν), πάντα σύμφωνα με ότι έως σήμερα είναι γνωστό (θεωρίες και παρατηρήσεις). Υπόψιν ότι αν στο μέλλον αλλάξουν οι θεωρίες (φυσικομαθηματικά μοντέλα), οι παρατηρήσεις θα ερμηνευθούν με διαφορετικό τρόπο. Ο λόγος που συμβαίνει κάτι τέτοιο είναι διότι ο χώρος επεκτείνεται, ως εκ τούτου ότι βρίσκεται σε απόσταση μεγαλύτερη των 14,7 δις ετών φωτός (ακτίνα του Hubble) απομακρύνεται από εμάς με ταχύτητα μεγαλύτερη της ταχύτητας του φωτός, κάτι που επιτρέπει η γενική θεωρία της σχετικότητας και έχει να κάνει με την επέκταση του χωροχρόνου, ο οποίος μπορεί να επεκτείνεται με όση ταχύτητα θέλει εφόσον βαθύτερα από τον χωροχρόνο δεν υπάρχει κάτι άλλο για να αποτελεί μέσο σύγκρισης (πάντα σύμφωνα με τη γενική σχετικότητα). Τα παραπάνω σημαίνουν ότι το φως από ένα κομμάτι του σύμπαντος δεν πρόκειται να φτάσει ποτέ σε εμάς. Το φως που εκπέμπεται σήμερα από γαλαξίες σε απόσταση 16 δις έτη φωτός δεν πρόκειται να μας φτάσει ποτέ, αν και μπορούμε να δούμε το φως των γαλαξιών αυτών από το παρελθόν τους. Η δε μάζα του παρατηρήσιμου σύμπαντος υπολογίζεται στα 1,5x10^56 γραμμάρια. https://en.wikipedia.org/wiki/Observable_universe#Misconceptions_on_its_size https://en.wikipedia.org/wiki/Metric_expansion_of_space