ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΙ
ΕΚ ΤΟΥ
ΜΑΚΡΟΘΕΝ

Συνέντευξη:
Benedict Anderson

‒ Τι σημαίνει να ανήκεις σε ένα έθνος;

‒ Στον 21ο αιώνα ακόμη χρειαζόμαστε ένα εθνικό κράτος, με το οποίο να καθοριζόμαστε;

‒ Πόσο βαθιά μέσα μας είναι εμποτισμένο το συναίσθημα της εθνικότητας, του πατριωτισμού, του σωβινισμού και του εθνικισμού;

Ο καθηγητής του πανεπιστημίου Cornell της Νέας Υόρκης Benedict Anderson, που έχει γράψει ένα από τα πλέον πολυδιαβασμένα βιβλία για τον εθνικισμό, το: «Φαντασιακές Κοινότητες. Στοχασμοί για τις απαρχές και τη διάδοση του εθνικισμού», απαντάει στα ερωτήματα αυτά.

Αναφέρεται επίσης σε νέες μορφές εθνικισμών, όπως οι εκ του μακρόθεν εθνικισμοί των μεταναστών: Οι εβραίοι στις Η.Π.Α. αγωνίζονται για μια χώρα στην Μέση Ανατολή, οι ταμίλ στη Νορβηγία μοχθούν για μια δική τους χώρα στην Σρι Λάνκα. Οι πλέον ένθερμοι εθνικιστές σιχ είναι εγκατεστημένοι στην Αυστραλία και τον Καναδά – χάρη στο διαδίκτυο και τα φθηνά αεροπορικά εισιτήρια.

Η συνέντευξη δόθηκε στον δημοσιογράφο Lοrenz Κhazaleh στο περιθώριο του Διεθνούς Φεστιβάλ Λογοτεχνίας και Ελευθερίας Λόγου του Σταβάνγκερ της Νορβηγίας κι αναρτήθηκε στην ιστοσελίδα του πανεπιστημίου του Όσλο (uiο.nο). Το παρακάτω κείμενο αποτελείται από μεταφρασμένα αποσπάσματα της συνέντευξης.






Ένα από τα κύρια σημεία στο βιβλίο
«Φαντασιακές κοινότητες» του Benedict Anderson, που πρωτοεκδόθηκε το 1983, είναι, ότι τα έθνη είναι φαντασιακές κοινότητες, επειδή ποτέ –ακόμη και στα μικρότερα έθνη– δεν μπορεί να γνωρίζει κάποιος όλα τα μέλη του έθνους.

Ο συγγραφέας εξερευνά τόσο τις πολιτισμικές όσο και τις πολιτικές συνθήκες συγκρότησής τους. Εστιάζει το ενδιαφέρον του σε πολύπλευρα και αλληλοδιαπλεκόμενα ζητήματα, όπως η αλληλόδραση ανάμεσα στον καπιταλισμό και τις σύγχρονες τεχνολογίες εκτύπωσης και διακίνησης εντύπων, η παρακμή παραδοσιακών πολιτικών καθεστώτων (όπως η κληρονομική βασιλεία), οι μετασχηματισμοί της θρησκευτικής πίστης, οι μεταβαλλόμενες αντιλήψεις για το χρόνο, η γλωσσική έκφραση.



Ο Anderson έχει μικτό υπόβαθρο. Γεννήθηκε από αγγλίδα μητέρα και ιρλανδό πατέρα, μεγάλωσε στην Κίνα, σπούδασε στην Αγγλία και τις Η.Π.Α. και έκανε έρευνες στην Ινδονησία και την Ταϊλάνδη. Από τις αρχές του 1970 έζησε κυρίως στις Η.Π.Α. Η λέξη κλειδί στο πώς ο ίδιος κατανοεί ο ίδιος τον εθνικισμό είναι η ντροπή. Για να πάμε λίγο πιο βαθιά στο θέμα τον ρωτήσαμε για ποια χώρα έχει νιώσει ντροπή. Ήταν μια ερώτηση, για την οποία δεν σκέφτηκε πολύ για να απαντήσει:

Λοιπόν, αυτό άλλαξε κατά την διάρκεια της ζωής μου. Όταν ήμουν νέος ντρεπόμουν για την Αγγλία. Άρχισα να ασχολούμαι με την πολιτική στα είκοσί μου χρόνια, όταν ήμουν φοιτητής στο πανεπιστήμιο του Cambridge.

Έγινα μάρτυρας στο πώς οι νεαροί της υπεροπτικής ανώτερης τάξης χτυπούσαν τους φοιτητές από τη Σρι Λάνκα διαδηλώνοντας κατά του ρόλου της Βρετανίας στην Κρίση του Σουέζ. Με έκανε να ντρέπομαι σκεπτόμενος πώς ένας άγγλος μπορεί και συμπεριφέρεται κατ΄ αυτό τον τρόπο!

Σήμερα δεν είμαι τόσο δεμένος με την Αγγλία. Έχω έναν αναντίρρητο –αλλά όχι δυνατό– δεσμό με τις Η.Π.Α., αλλά και με τα μέρη, στα οποία σπούδασα στη νοτιοανατολική Ασία. Ντρέπομαι με αυτά που συμβαίνουν στην νότιο Ταϊλάνδη. Έχω μία μακρά σχέση με την Ινδονησία, αλλά σταμάτησα να νιώθω ντροπή για αυτή τη χώρα.














Διαβάστε
στην
«Ελεύθερη Έρευνα»
την βιβλιοκριτική
της έκδοσης στη χώρα μας
του βιβλίου:

«Φαντασιακές κοινότητες».



‒ Είσθε λοιπόν, λιγάκι εθνικιστής, παρά τα αποκαλυπτικά βιβλία, που έχετε γράψει για τον εθνικισμό.

Ναι, αναμφίβολα. Πρέπει να είμαι ο μοναδικός, που γράφει για τον εθνικισμό, χωρίς να τον θεωρεί άσχημο. Εάν σκεφτείτε ερευνητές όπως ο Gellner και ο Hobsbawm (σ.σ.
διαβάστε στην «Ελεύθερη Έρευνα»: Η ιδεολογική κατάχρηση της Ιστορίας και Η επινόηση της παράδοσης), έχουν μια επιθετική συμπεριφορά έναντι του εθνικισμού. Εγώ επί του παρόντος σκέπτομαι, ότι ο εθνικισμός μπορεί να αποτελέσει μια γοητευτική ιδεολογία. Μου αρέσουν τα ουτοπικά του στοιχεία.

Ορισμένοι άνθρωποι σκέπτονται τον εθνικισμό ως κάτι μεγάλο και σοβαρό. Ο Michael Billig έγραψε ένα καλό και αστείο βιβλίο με τίτλο: «Τετριμμένος εθνικισμός». Τονίζει, ότι ο εθνικισμός είναι παρών κάθε μέρα, βρίσκεται στον αέρα που αναπνέουμε: έχουμε εθνικό καιρό, εθνική ώρα, εθνικά νέα, εθνική κουζίνα κ.λπ. κ.λπ..















Το αγγλικό
εθνικό φαντασιακό.



Σύμφωνα με τον Anderson ο εθνικισμός κάνει τους ανθρώπους να συμπεριφέρονται καλύτερα, επειδή είναι μέλη μιας κοινωνίας:

Υπακούς στους νόμους, επειδή είναι οι δικοί σου νόμοι ‒ όχι πάντα, επειδή ίσως να κλέβεις στις φορολογικές σου δηλώσεις, αλλά συνήθως υπακούς. Ο εθνικισμός ενθαρρύνει την καλή συμπεριφορά. Για τον Billig ο εθνικισμός είναι σαν το ανθρώπινο σώμα. Μερικές φορές είναι υγιές, αλλά κάποιες άλλες μπορεί να αρρωστήσει, να κάνει πυρετό και άρρωστα πράγματα. Αλλά η φυσιολογική θερμοκρασία του σώματος δεν είναι 41 βαθμοί Κελσίου, αλλά 36,5.



Ο Κεμάλ Ατατούρκ έδωσε σε μια
από τις κρατικές τράπεζες το όνο-
μα Eti Banka (Χεττιτική Τράπεζα)
και σε κάποια άλλη το όνομα
Σουμερικἡ Τράπεζα. Αυτές οι τρά-
πεζες ευημερούν σήμερα και δεν
υπάρχει κανένας λόγος να αμφι-
βάλλουμε, ότι πολλοί τούρκοι
θεώρησαν σοβαρά, και θεωρούν,
τους χετταίους και τους σουμέ-
ριους ως προγόνους τους.


Το τούρκικο
εθνικό φαντασιακό.



‒ Γράψατε τις «Φαντασιακές Κοινότητες» τη δεκαετία του ʼ80. Τι θα γράφατε στον πρόλογο μιας ενδεχόμενης επανέκδοσης σήμερα;

Λοιπόν, πρόκειται για ένα βιβλίο, το οποίο έγραψα όταν ήμουν 45 ετών. Έχω την ίδια σχέση με αυτό το βιβλίο, την οποία θα είχα και με μια κόρη, η οποία μεγάλωσε και το έσκασε με έναν οδηγό λεωφορείου: την βλέπω που και που, αλλά τώρα έχει τη δική της ευτυχισμένη ζωή. Τι θα άλλαζα στο βιβλίο; Λοιπόν, θα έπρεπε να προσπαθήσω να αλλάξω την κόρη μου;





Εθνικισμός εκ του μακρόθεν.
Μια τεράστια σημαία του Πουέρτο Ρίκο
κατά τη διάρκεια παρέλασης στη Νέα Υόρκη

πορτορικανών, που γιορτάζουν την εθνική τους ημέρα.



‒ Τι έχει αλλάξει από τότε;

Αυτό που είναι νέο, μεταξύ άλλων, είναι η αμερικάνικη κυριαρχία, ο νεοφιλελευθερισμός, και ο εκ του μακρόθεν εθνικισμός. Το 1998 δημοσίευσα μία συλλογή μελετών στο βιβλίο «Το φάσμα των συγκρίσεων: Εθνικισμός, νοτιοανατολική Ασία και ο κόσμος». Τρία ή τέσσερα από τα κείμενα δομήθηκαν πάνω στις
«Φαντασιακές Κοινότητες» και απαντούν στις αντιδράσεις, που ακολούθησαν το βιβλίο. Προσπάθησα να επανέλθω λέγοντας κάτι νέο σχετικά με τον εθνικισμό και τι είναι αυτό, που λαμβάνει χώρα στην κοινωνία.



Το ελληνικό
εθνικό φαντασιακό.


Διαβάστε
πολλά σχετικά άρθρα
στις Ενότητες:

Η πραγματική καταγωγή μας
και
Εθνικοθρησκευτικοί μύθοι.



‒ Μα, ο εθνικισμός δεν είναι παρωχημένος στην σημερινή παγκόσμια κοινωνία μας; Όλο και περισσότεροι άνθρωποι ζουν μια υπέρ-εθνική ζωή.

Είναι αυτό ακριβώς, το οποίο δεν πιστεύω. Σκεφτείτε τον εκ του μακρόθεν εθνικισμό, τον εθνικισμό των emails και του internet. Στη διάλεξή μου αναφέρθηκα στις ιστοσελίδες των εκτοπισμένων αργεντινών. Είναι εξαιρετικά εθνικιστικές, καθαρά για την Αργεντινή. Σκεφθείτε τα νορβηγικά σχολεία στην Ισπανία. Είναι τρελό: Ο μόνος λόγος ύπαρξής τους είναι, ότι οι άνθρωποι φοβούνται, ότι τα παιδιά τους θα σταματήσουν να είναι νορβηγοί. Τα νορβηγικά σχολεία μεταφέρουν τη Νορβηγία στην Ισπανία. Πρόκειται για την καλύτερη διαθέσιμη απόδειξη, ότι ο εθνικισμός έγινε κινούμενος.

Δεν έχω γνωρίσει πολλούς κοσμοπολίτες στην ζωή μου, ίσως όχι περισσότερους από πέντε.









Το αλβανικό
εθνικό φαντασιακό.

Διαβάστε
στην «
Ελεύθερη Έρευνα»:
Θεμελιώδεις μύθοι
του αλβανικού εθνικισμού

και
Περί της μη ιλλυρικής
καταγωγής των αλβανών
.



‒ Ο Sygmunt Bauman μιλά για ρευστή ταυτότητα και για παρόμοια θέματα;

Αυτή είναι η φυσιολογική προκατάληψη, που βρίσκεις μεταξύ ηλικιωμένων ανθρώπων. Νομίζουν, ότι εκείνοι, η παλιότερη γενιά, έχουν μια ορισμένη ταυτότητα, την οποία οι νεότεροι άνθρωποι δεν έχουν. Πιστεύουν, ότι οι νεότεροι άνθρωποι δεν διαβάζουν πλέον βιβλία, αλλά απλά βλέπουν τηλεόραση. Απλά, αυτό δεν είναι αλήθεια.

Χθες άκουσα μια ενδιαφέρουσα διάλεξη του Etienne Balibar. Είπε, ότι σήμερα λιγότεροι γάλλοι καταλαβαίνουν γερμανικά, παρά όταν ήταν νέος. Ένας γερμανός συνάδελφος, μου είπε κάτι παρόμοιο. Παλιότερα, περισσότεροι γερμανοί μιλούσαν γαλλικά απʼ ότι σήμερα. Έτσι, εδώ έχουμε τους αποκαλούμενους κοσμοπολίτες ευρωπαίους, οι οποίοι καταλαβαίνουν ο ένας τη γλώσσα του άλλου σε έναν συνεχώς φθίνοντα ρυθμό.


Για να υπογραμμίσει την θέση του, ότι δεν είμαστε περισσότερο κοσμοπολίτες από πριν, ο Anderson μίλησε για την εποχή, όπου δεν υπήρχαν τέτοια πράγματα, όπως διαβατήρια (μια εφεύρεση της δεκαετίας του 1900), ότι παλιότερα υπήρχαν πολλοί «ξένοι» στα κοινοβούλια της Γαλλίας, της Γερμανίας κ.λπ. και πως τα προηγούμενα κύματα μετανάστευσης στη Γαλλία δεν προκαλούσαν την παράνοια, που βλέπουμε σήμερα.








Το εβραϊκό
εθνικό φαντασιακό.

Διαβάστε
στην «
Ελεύθερη Έρευνα»:
Πώς επινοήθηκαν οι εβραίοι.



Η ιστορία του εθνικισμού διαθέτει πολλές εκπλήξεις και συμπτώσεις. Ένα πράγμα, που εντυπωσιάζει πιο πολύ τον Benedict Anderson είναι, πως ο εθνικισμός αναπτύσσεται μέσω άλλων εξελίξεων στην κοινωνία.

Ο ρόλος των γυναικών στην εξέλιξη του εθνικισμού είναι ένα πλήρως αγνοημένο θέμα:

Τα βιβλία μου, δίνουν την εντύπωση, ότι δεν υπάρχουν γυναίκες στον κόσμο. Έχω ακούσει και διαβάσει για το ρόλο των γυναικών στον εθνικισμό, αλλά ακόμη δεν έχω βρει έναν τρόπο να γράψω για αυτό.

Το 1919 οι γυναίκες απόκτησαν δικαίωμα ψήφου και μπορούσαν να είναι ιδιοκτήτριες γης. Έγιναν πολίτες με ένα τρόπο, με τον οποίο δεν μπορούσαν να είναι πριν. Σύντομα, προέκυψε η ερώτηση σχετικά με το τι θα συνέβαινε αν μία γυναίκα παντρευόταν έναν άντρα με άλλη εθνικότητα μιας και πλέον δεν θα ήταν εξαρτημένη από τον σύζυγό της.

Η Κοινωνία των Εθνών αποφάσισε τελικά, ότι η καλύτερη λύση για αυτές τις γυναίκες θα ήταν να έχουν διπλή υπηκοότητα. Κατʼ αρχάς, αυτό ήταν μια ειδική εξαίρεση για τις γυναίκες, αλλά όσο περνούσε ο καιρός και οι άνδρες ήθελαν διπλή υπηκοότητα. Έτσι τώρα σε πολλές χώρες είναι δυνατή η κατοχή δύο διαβατηρίων.










Το σκοπιανό
εθνικό φαντασιακό.

Διαβάστε
στην «Ελεύθερη Έρευνα»:
«Απόγονοι» και «απόγονοι».



Και άρχισα να ενδιαφέρομαι για το ερώτημα: Τι σκέφτονται και πώς νιώθουν οι άνθρωποι για αυτό; Πώς αισθάνονται να έχουν δύο (νόμιμα) διαβατήρια; Ποια η κατανόησή τους για τη νομιμοφροσύνη;. Πρόκειται για ένα πεδίο, που δεν έχει μελετηθεί. Φανταστείτε μια νορβηγίδα να παντρεύεται με έναν αργεντινό. Τα παιδιά τους είναι πιεσμένα: Αγαπούν τους γονείς τους κι εύχονται να είναι και τα δύο, αλλά δεν μπορούν.

‒ Δεν είναι ένα τεχνητό πρόβλημα; Έγινε πρόβλημα μόνο και μόνο επειδή ορισμένοι άνθρωποι δεν βρίσκουν φυσικό να έχουν δεσμούς με περισσότερες από μία χώρες;

Βεβαίως. Αλλά το προβλήματα ξεκινούν με τα παιδιά, όταν αρχίζουν να πηγαίνουν στο σχολείο και τα άλλα παιδιά φτιάχνουν αστεία για την Αργεντινή.

Έχω μία εμπειρία, την οποία δεν θα ξεχάσω ποτέ. Πριν πολλά χρόνια, ήμουν supervisor ενός μαύρου φοιτητή, με τον οποίο όσο περνούσε ο καιρός ανάπτυξα μια καλή σχέση μαζί του.

Μια μέρα ήρθε στο γραφείο μου και είπε, ότι ήθελε να μού πει κάτι, το οποίο δεν είχε πει σε κανέναν πριν. Στην αρχή σκέφτηκα, σίγουρα θα μου πει, ότι είναι ομοφυλόφιλος, αλλά έκανα λάθος. Μου είπε, ότι η μητέρα του είναι λευκή!

Στο πανεπιστήμιο ήσουν ή μαύρος ή λευκός. Οι φίλοι του ήταν μαύροι, δεν ήταν σίγουρος για το τι θα συνέβαινε εάν ανακάλυπταν, ότι η μητέρα του ήταν λευκή. Η πρώτη φορά, που επέτρεψε στην μητέρα του να επισκεφθεί την πανεπιστημιούπολη, ήταν στην τελετή αποφοίτησης, όταν πήρε το πτυχίο του. Ξαφνιάστηκα, που το έκρυβε για τόσα πολλά χρόνια.


‒ Αυτό λέει πολλά για την αμερικάνικη κοινωνία...

Και μας δίνει μια ιδέα για το πώς είναι να αποκηρύσσουμε έναν εκ των γονιών μας.




Στο Βέλγιο ζουν γαλλόφωνοι στο
νότο και φλαμανδόφωνοι στο
βορρά. Τα επίσημα έγγραφα, οι
πινακίδες κυκλοφορίες κι ο,τιδή-
ποτε άλλο, υποχρεωτικά αναγρά-
φονται και στις δυο γλώσσες.
Πολλές φορές παρατηρείται το
φαινόμενο όμως, φλαμανδόφω-
νοι να σβήνουν με σπρέυ από τις
πινακίδες της περιοχής τους τις
γαλλικές ονομασίες (βλ. φωτογρα-
φία), ενώ γαλλόφωνοι να σβήνουν
τις αντίστοιχες φλαμανδικές.



‒ Λίγες λέξεις για τους νορβηγούς, που κάθονται μπροστά στις οθόνες των υπολογιστών τους;

Ίσως ακουστεί πολύ συναισθηματικό, αλλά είδα εδώ στο Σταβάνγκερ, ένα μαύρο αγόρι να παίζει με άλλα παιδιά από την Νορβηγία. Χάρηκα τόσο πολύ. Μην του ραγίσετε την καρδιά!




Μετάφραση
:

Ευγενία Φυλακτού.

Εικόνες, τίτλος, υπότιτλοι:
«Ελεύθερη Έρευνα».

ΓΡΑΨΤΕ ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΣΑΣ


6 ΣΧΟΛΙΑ

  • Ανώνυμος 31427

    7 Ιαν 2015

    Για αυτο μπλογκαρεις Γερακινα, για να επιβεβαιωνεις την εαυτοτητα σου. Σε καταλαβαμε.

  • Ανώνυμος 31341

    5 Ιαν 2015

    Ναι ρε βλαμένε, αυτό λες.Πάμε για φρέσκα. Έκανα λάθος, λυπάμαι. Το συγκεκριμένο λάθος δεν θα επαναληφθεί Ποιός σού είπε ότι ένας αρχηγός είναι υποχρεωμένος να πράττει μόνο το σωστό (και ποιος να το κρίνει αυτό) και ποτέ το λάθος; Και ποια εμπιστοσύνη; Προσωπικά δεν ζητώ την εμπιστισύνη κανενός. Για να είμαι ακριβής δεν με απασχολεί καθόλου εάν κάποιος μού δείξει εμπιστοσύνη. Δεν επιβεβαιώνομαι από την αναγνώριση φίλε μου. Επιβεβαιώνομαι από τον εαυτό μου.

    Γερακίνα

  • Ανώνυμος 31324

    5 Ιαν 2015

    Ωραια φαντασιωση, " Οι αρχηγοί διαπρέπουν στον μικρόκοσμό τους Κύριοι, και θεωρώ πώς κάθε ένας από εμάς είναι αρχηγός του εαυτού του, αποδεικνύοντας την αξία του καθημερινά." Αληθεια, στις ηττες τι λες του αρχηγου; Παμε για αλλα αρχηγε μου; Μη λυγιζεις εχεις αμεριστη την εμπιστοσυνη μας; Μη γονατιζεις της γερακινας γιε;

  • gerakina

    4 Ιαν 2015

    Ο εθνικισμός είναι σπουδαία εφεύρεση των τελευταίων 300 ετών (στο περίπου μην αρχίσετε να μετράτε τώρα). και βγάζω το καπέλο σε όποιους εφάρμοσαν την έννοια αυτή, και πήρε την σημερινή της μορφή δημιουργώντας κοπάδια - λαούς.

    Προσωπικά εκτιμώ την αναρχία όμως προσοχή: όχι με την τρέχουσα έννοιά της διότι σήμερα το μόνο που κάνουν οι κατ΄ευφημισμό "αναρχικοί" στην πραγματικότητα, είναι να αναγνωρίζουν την αρχηγία των κυβερνώντων επάνω τους, και να "διαμαρτύρονται" με τον πλέον ανόητο τρόπο.

    Κανείς υγιής νους δεν επιτίθεται σε κάποιον που δεν θεωρεί, βαθιά μέσα του, αρχηγό του.

    Στο δικό μου μυαλό η αναρχία σημαίνει: "Είμαι αρκετά ώριμη και υπεύθυνη για να αναλάβω τις ευθύνες μου καθώς και εκείνες αυτών που προστατεύω -εφ΄όσον έχω κάποιον να προστατεύω-, δεν έχω ανάγκη να κυνερνηθώ, κυβερνιέμαι μόνη μου, και φροντίζω συνεχώς να βελτιώνομαι, είτε μέσα από τις δικές μου σκέψεις και συμπεράσματα είτε μέσω συζητήσεων με ανθρώπους τους οποίους θεωρώ έξυπνους, άρα και εκτιμώ".

    Κυρίως όμως: εάν κάποιος προσπαθήσει να μού επιβληθεί ως αρχηγός τον ακυρώνω μη δίνοντάς του σημασία. Αν του δώσω την παραμικρή σημασία θα πει πώς ... μάλλον έχει δίκιο.

    Οι αρχηγοί διαπρέπουν στον μικρόκοσμό τους Κύριοι, και θεωρώ πώς κάθε ένας από εμάς είναι αρχηγός του εαυτού του, αποδεικνύοντας την αξία του καθημερινά. Δυστυχώς δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι την αυτογνωσία και την ωριμότητα για κάτι τέτοιο οπότε το αποτέλεσμα είναι αυτό που βιώνουμε: εθνικισμοί και κυβερνήσεις. Αυτό είναι όλο κι όλο.

  • Ανώνυμος 30389

    12 Δεκ 2014

    http://www.aytepignosi.com/2014/12/ti-einai-to-ego-pos-leitourgei-kai-pos-na-to-antimetopisoume.html?spref=fb

  • Bielidopoulos

    12 Δεκ 2014

    ~
    Ξέχασε να πει ότι ο εθνικισμός και η γλύκα που προσφέρει, είναι ταυτόχρονα και ένα πρώτης τάξεως μέσο κάλυψης και συγκάλυψης των ανθρώπινων ανασφαλειών και φοβιών. Οι οποίες φοβίες και ανασφάλειες μπορούν να αντιμετωπιστούν με αυτογνωσία και ενδοσκόπηση, δηλαδή να αφιερώνουμε χρόνο στον εαυτό μας σε καθημερινή βάση, μια και μιλάμε για μια μακρά διαδικασία ψυχολογικής συνειδητοποίησης. Βέβαια στην καταναλωτική μας κοινωνία αυτά τα πράγματα είναι χάσιμο χρόνο... Οπότε καταναλώνουν εθνικισμό και χορταίνουν.