Ο ΔΙΩΓΜΟΣ
ΤΟΥ ΓΕΛΙΟΥ
ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

Από σπαρτιάτες,
Πυθαγόρα, Πλάτωνα κ.λπ.


Η απόλαυση τού χιούμορ και τού αυθόρμητου, κεφάτου γέλιου είναι κατάφωρα αντίθετη με την προσπάθεια να κρατηθεί υπό έλεγχο συνολικά η ζωή, προσπάθεια, η οποία παρατηρείται μεταξύ των πυθαγορείων, των σπαρτιατών και των ασκητών χριστιανών.

Δέν πρέπει να προκαλεί έκπληξη το γεγονός, ότι ένα σύνολο ανθρώπων, το οποίο προσπαθούσε να διατηρεί υπό έλεγχο κάθε είδος σωματικής έκφρασης, όπως το φαγητό, τον ύπνο και τη σεξουαλικότητα, εναντιωνόταν και στο γέλιο. Η ελεύθερη απόλαυση τού χιούμορ και τού γέλιου αποτελεί ένδειξη χαλαρής και ανοιχτής κοινότητας κι όχι ασκητικής ιδεολογίας.

Δέν ήταν ο Απ. Παύλος, ο Κλήμης, ο Ωριγένης, οι Πατέρες τής Εκκλησίας κ.λπ. χριστιανοί θεωρητικοί, που πρώτοι αντιτάχτηκαν στο χιούμορ. Η αρχή είχε γίνει στην αρχαία Ελλάδα:

Oι φύλακες στο ιδανικό πολίτευμα τού Πλάτωνα απαγορεύεται να παραδίνονται στα γέλια. (
«Αλλά μην ουδέ φιλογέλωτας γε δει είναι. Σχεδόν γαρ όταν τις εφιή ισχυρώ γέλωτι, ισχυράν και μεταβολήν ζητεί το τοιούτον», «Πολιτεία», 388e).

Αυτή η έμφαση γιά αυτοσυγκράτηση στο γέλιο τού Πλάτωνα έρχεται πάλι στο προσκήνιο λίγο πιό κάτω στην «Πολιτεία», όταν πραγματεύεται την ποίηση (606). Εδώ ο Πλάτων απορρίπτει τα καραγκιοζιλίκια στην κωμωδία, επειδή μπορεί να κάνει κάποιους να τα μιμηθούν κατ' ιδίαν.

Και στους «Νόμους», ένα πολύ συντηρητικό έργο, ο Πλάτωνας ζητάει ακόμα και την κατάργηση τής κωμωδίας και προτείνει να ανατεθούν «τα γελοία» σε δούλους ή σε έμμισθους ξένους (816-17).

Σύμφωνο με την αντίθεση τού Πλάτωνα στο γέλιο είναι και το γεγονός, ότι στη σχολή του, την Ακαδημία, το γέλιο ήταν απαγορευμένο κι ότι στην αθηναϊκή κωμωδία τον παρίσταναν σκυθρωπό.

  Διαβάστε γιά τον Πλάτωνα, το συμπόσιο και το γέλιο: H. D. Rankin: «Laughter, humor and related topics in Plato», Classica et Medievalia 27 (1966), σελ. 186-213. M. Mader: «Das Problem des Lachens und der Komödie bei Platon (Stuttgart, 1977). G. J. de Vries: «Laughter in Plato», Mnemosyne IV, 38 (1985), σελ. 378-81. M. Tecusan, «Logos Sympotikos: patterns of the irrational in philosophical drinking: Plato outside the Symposium» στο Murray, Sympotica σελ. 238-60. Z. Stewart: «Laughter and the Greek philosophers: a sketch» στο Jäkel και Timonen: «Laughter down the Centuries», σελ. 29-36. Αιλιανός: «Ποικίλη Ιστορία», 3.35. Grouch: «Άμφις», απ. 12.  

Ο Πυθαγόρας είχε τη φήμη, ότι δέν γελούσε ποτέ, όπως αναφέρεται από τον πυθαγορίζοντα τύραννο των Συρακουσών, Διονύσιο Βʼ, καθώς και από την πληρέστερη πηγή γιά τον αρχαίο πυθαγορισμό, τον φιλόσοφο τού τέταρτου αιώνα Αριστόξενο. Οι οπαδοί τού Πυθαγόρα χλευάζονταν από την αθηναϊκή κωμωδία γιά τη μονίμως σκυθρωπή τους έκφραση.


  Διαβάστε γιά την αντίθεση των πυθαγόρειων στο γέλιο: Αιλιανός: «Ποικίλη Ιστορία», 8.13 (Αριστόξενος), 13.18 (Διονύσιος). W. Burkert: «Lore and Science in Ancient Pythagoreanism», (Cambridge, MA, 1972). J. Bremmer: «Religiοus secrets and secrecy in classical Greece» στο H. Kippenberg και G. Stroumsa (επιμ.), «Secrecy and Concealment», (Leiden, 1995), σελ. 61-78.  

Οι ομοιότητες μεταξύ πυθαγορείων, σπαρτιατών και χριστιανών οδήγησαν σε αμοιβαία επιρροή κατά την όψιμη αρχαιότητα. Κατά τον εθνικό φιλόσοφο Ιάμβλιχο στο βιβλίο του «Περί τού Πυθαγορικού βίου» (25), ο Πυθαγόρας είχε επισκεφθεί τη Σπάρτη γιά να μελετήσει τους νόμους της, ενώ το χωρίο από το έργο τού Μεγάλου Αθανασίου «Βίος και πολιτεία τού οσίου πατρός ημών Αντωνίου» (14), στο οποίο παρατηρούσε, ότι ο άγιος δέν γελούσε και δέν θρηνούσε ποτέ, είχε ληφθεί σχεδόν κατά λέξη από το έργο «Πυθαγόρου Βίος (25) τού Πορφύριου.

Ουσιαστικά, τόσο στις συνήθειες όσο και στις βιογραφίες αγίων, οι πυθαγόρειοι και οι πρώτοι χριστιανοί είχαν πολύ περισσότερες ομοιότητες απʼ όσες θα ήθελαν να παραδεχθούν. (Βλ. J. Bremmer: «Symbols of marginality from early Pythagoreans to late antique monks», «Greece and Rome» 39 (1992), σελ. 205-14 και M. van Uytfanghe: «Lʼ Hagiographie: ub ʽʽgenreʼʼ chrétien ou antique tardif?», «Analecta Bollandiana» 111 (1993), σελ. 135-88).

Όσον αφορά στο γέλιο, αυτή η μικτή κληρονομιά επρόκειτο να επηρεάσει επί μακρόν την παράδοση τής Εκκλησίας - μάρτυρας οι απαγορεύσεις και οι περιορισμοί τού γέλιου στους μεσαιωνικους μοναστικούς κανόνες.


ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

Εικόνα:
Ο Ηρακλής με το ρόπαλο και τη λεοντή,
που συχνά παρωδείται από την κωμωδία.
(Γύρω στα 375-350 π.Χ., Νέα Υόρκη, Μητροπολιτικό Μουσείο).


Βιβλιογραφία:
Jan Bremmer: «H πoλιτισμική ιστoρία τoύ χιoύμορ»,
Πολύτρoπoν, Aθήνα, 2005.


Διαβάστε επίσης
στην «Ελεύθερη Έρευνα»:

Μωρολογούντες «φιλόσοφοι» τής ύστερης αρχαιότητας
Όταν η Φιλοσοφία αποκόπηκε από τα Μαθηματικά

ΓΡΑΨΤΕ ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΣΑΣ


11 ΣΧΟΛΙΑ

  • Ανώνυμος 46701

    10 Ιαν 2019

    Το αστεϊζειν , λέξη άμεσα σχετική με το Άστυ, κατά μία εκδοχή προέρχεται από τον "πνευματώδη" τρόπο πειραγμάτων των κατοίκων της Αθήνας που ηχούσαν περίεργα στους λιγότερο εκλεπτυσμένος χωρικούς και μη Αθηναίους. Για την Κωμωδία το άρθρο αναφέρει αρκετά και είναι γνωστά επίσης άπειρα. Αυτό που είναι λιγότερο γνωστό είναι ίσως ο "Φιλόγελως" ένα συναξάρι 265 ανεκδότων αρχαίων Ελληνικών. Η τελευταία σωζώμενη έκδοση είναι των Ρωμαϊκών Χρόνων του 4 αιώνα μχ. Εν τούτοις η συνήθεια να λέγονται αστεία στην Αθήνα είναι γνωστή από Ελληνιστικές πάλι πηγές όπου ο Φίλιππος, πατέρας του Μ.Αλέξανδου, πλήρωσε ένα group αθηναίων για να συλλέξουν και να γράψουν τα ανέκδοτά τους συγγράφοντας τον πρώτο Φιλόγελο.
    - Ένας ταλαίπωρος σύζυγος βρισκόταν στα τελευταία του και η γυναίκα του χτυπιόταν κι έκλαιγε λέγοντας “Αν πεθάνεις θα κρεμαστώ!” Αυτός ακούγοντας την άνοιξε τα μάτια του και είπε “Κάνε μου αυτή τη χάρη όσο ζω ακόμα”.
    Αυτό που θα μπορούσε πάντως κάποιος να ισχυριστεί κάπως αυθαίρετα, είναι ότι τα αστεία στην Αρχαία Αθήνα τουλάχιστον χωρίζονταν σε δύο μάλλον κατηγορίες τα Δημόσια και τα Ιδιωτικά. Τα ιδιωτικά θα έμοιαζαν μάλλον με τα σημερινά του Stund up commedy όπως διαπιστώνουν οι σύγχρονοι βρετανοί κωμικοί Jimmy Carr και Jim Bowen. Μια ιδέα για τα δημόσια μας δίνουν οι Κωμωδίες, όπου ο στόχος είναι κυρίως η πολιτική . Ο συγγραφέας επιθυμεί να "διακωμωδίσει" και να στοχοποιήσει αυτόν που πολιτικά δεν "χωνεύει", όπως τον Σωκράτη στις Νεφέλες. Τα δημόσια αστεία είναι σκληρά και εξυπηρετούν "βρώμικο" πολιτικό σκοπό χωρίς να σημαίνει ότι δεν είναι ευρηματικά.
    Προφανώς η "αίσθηση" του χιούμορ είναι διαφορετική ανά εποχή αλλά στην Αρχαία Αθήνα και πάλι τα αστεία ήταν ένα λαϊκό εργαλείο πολιτικής και δημοκρατίας αντίστοιχα. Οι Πυθαγόρας, Πλάτωνας, ως πολιτικά συντηρητικοί προφανως ενοχλούνταν από αυτή την κριτική.

    Ένα e-book του Φιλόγελου από το B I B L I O T H E C A A U G U S T A N A : http://www.hs-augsburg.de/~harsch/graeca/Chronologia/S_post05/Philogelos/phg_text.html
    Το "Διωγμός" λοιπόν λαμβάνεται ως Αστεϊσμός και έχει βεβαίως την αξία του.

  • Ανώνυμος 44397

    18 Δεκ 2017

    Ανώνυμος 43325 Εσύ δεν κάνεις για φυλάκη, για τρελάδικο κάνεις. Όσο για αυτά που διαβάζεις αν δεν σου αρέσουν να μην ξαναμπείς στην σελίδα!

    Ανώνυμος 29321 Η σελίδα αρκετά σοβαρή είναι, απλά δεν συμβαδίζει με το εθνοκεντρικό εγώ σου και έτσι την κακοχαρακτιρίζεις.

  • Ανώνυμος 43334

    22 Ιουν 2017

    Δηλ. o Aριστοφάνης και ο Μένανδρος διώχτηκαν;

  • Ανώνυμος 43325

    21 Ιουν 2017

    Διωκόταν το γέλιο στην αρχαία Ελλάδα; Υπήρχαν σχετικοί νόμοι; Πόσοι εξορίστηκαν ή φυλακίστηκαν ή πλήρωσαν πρόστιμα επειδή γελούσαν; Mήπως τους πήγαιναν σε καταναγκαστικά έργα; Μήπως τους έριχναν και στα λιοντάρια;
    Αν γελάσω με τις μαλακίες που διαβάζω, και αν ήμουν στην αρχαία Ελλάδα, θα πήγαινα φυλακή;

  • Ανώνυμος 29543

    23 Αυγ 2014

    Κάτι για γεφυρισμούς είχα διαβάσει κάποτε. Καλά δεν είμαι κι η ελεύθερη έρευνα βέβαια.

  • Ανώνυμος 29321

    30 Ιουν 2014

    Τη πιπες ειναι αυτα ενα σοβαρο θεμα δεν εχει αυτη η ανθελληνικη ιστοσελιδα.
    Μιλαει ακομα και για τον Θεο...ελεος
    .

  • Ανώνυμος 28985

    12 Μαΐ 2014

    Ὁ χριστιανισμὸς ἀναπτύχθηκε στοὺς ἰουδαϊκοὺς θύλακες. Βεβαίως εἵλκυσε καὶ ὅτι δεισιδαιμονέστατο ἀπὸ τοὺς ἄλλους λαούς, ἀλλὰ ἡ βάσις του ἦταν οἱ Ἰουδαῖοι μέχρι τὸν Κωνσταντῖνο τὸν Υἱοκτόνο.
    Τὰ περὶ φυσικῆς ἐξελίξεως στὸν ῥωμαϊκὸ κόσμο τὰ λένε οἱ κρυφοταλιμπὰν θεολόγοι τῆς Δύσεως.

    Κατὰ τἄλλα ἔχουν ξεγελασθεῖ καὶ πολλοὶ εὐφυέστεροι ἄνθρωποι μὲ τὸ τέχνασμα τῶν Χριστιανῶν τῆς διαστρεβλώσεως τῶν ἐννοιῶν.

  • Ανώνυμος 28954

    11 Μαΐ 2014

    Μεροληπτικα αποσπασματικη αναρτηση, ο συγγραφεας του κειμενου Jan Bremmer ΔΕΝ λεει μονο αυτα. Σε συμφωνια με το επωνυμο της ξεσκιζει το 16 σελιδων κειμενο του Bremmer για να μας καταστησει σαφη την ιδεοληψια της.

    Για οσους βαριουνται να διαβαζουν βιβλια και ξερουν αγγλικα: http://www.scribd.com/doc/66709225/Jan-Bremmer-Herman-Rood-en-Burg-A-Cultural-History-of-Gesture

  • Ανώνυμος 28950

    11 Μαΐ 2014

    Ποιός διωγμός γέλιου στην αρχαία Ελλάδα; Επειδή ο Πυθαγόρας ήταν σκυθρωπός (αν αυτό είναι αλήθεια) και επειδή ο Πλάτων έγραψε κάτι, τι σημαίνει αυτό; Καμιά άλλη μαρτυρία; Ο μηδενισμός σας δεν έχει όρια!!!

  • Ανώνυμος 28948

    11 Μαΐ 2014

    Ωραία τα λες από πάνω

  • Ανώνυμος 28947

    11 Μαΐ 2014

    Όταν συνειδητοποιήσουμε ότι ο χριστιανισμός (που δημιουργήθηκε στη Μικρά Ασία αν δεν απατώμαι) ήταν η ελληνορωμαική θρησκευτική κουλτούρα που αντέγραψε τον ιουδαισμό και όχι ο "κακός" ιουδαισμός που αντέγραψε πολυθεισμό, αιγυπτιακή θρησκεία, βαβυλωνιακή, ινδουισμό, τότε δεν θα μας εκπλήσσουν οι όποιες ομοιότητες του χριστιανισμού με οτιδήποτε έχει σχέση με την ελληνορωμαική αρχαιότητα. Ο χριστιανισμός ήταν το πνευματικό προιόν της λεκάνης της ανατολικής Μεσογείου, μιας εποχής όπου έλαβε χώρα ένας πολύ μεγάλος οργασμός από ιδέες και αντιλήψεις, αφού τότε η περιοχή ήταν ενοποιημένη από τους ρωμαίους, υπήρχε μεγάλος συγκρητισμός αντιλήψεων, ανταλλαγές ιδεών, χωνευτήρι παραδόσεων και κουλτουρών και η ύπαρξη της μεγαλύτερης βιβλιοθήκης της εποχής στην Αλεξάνδρεια επίσης κάθε άλλο από τυχαίο ήταν. Ο χριστιανισμός προτείνω να μελετηθεί ως το επιστέγασμα αυτού του οργασμού και το τελικό πνευματικό προιόν μιας πολύ εκτεταμένης ζύμωσης που και οι πιο θρησκόληπτοι ινδουιστές θα την ζήλευαν! (έτσι για να μην λέμε μόνο για τους οπισθοδρομικούς ανατολίτες). Ένα τέτοιο όψιμο προιόν άπαξ και εφευρισκόταν κατά πάσα πιθανότητα θα στρεφόταν εναντίον όλων των υπόλοιπων ρευμάτων που το δημιούργησαν, όπως και έγινε.

    I.Bielidopoulos