Η -ΘΕΟΚΡΑΤΙΚΗ-
ΠΟΛΙΤΕΙΑ
ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΑ

Προοιωνίστηκε
τον μεσαίωνα

Οι «Νόμοι» μάς δίνουν πολλά παραδείγματα νομιμοποιημένης μαγείας, αρκετά μάλιστα είναι φοβερά πρωτόγονα. Έτσι, λ.χ., ένα ζώο ή ακόμη και ένα άψυχο αντικείμενο, που έχει προκαλέσει τον θάνατο κάποιου, πρέπει να δικασθεί, να καταδικασθεί και να εξαφανισθεί πέρα από τα σύνορα τὴς Πολιτείας, επειδή μεταφέρει «μίασμα».

[«Νόμοι» 873Ε: Μίασμα υφίσταται σʼ όλες τις περιπτώσεις ανθρωποκτονίας, ακόμη και γιά αθέλητες περιπτώσεις (865CD) ή αυτοκτονίας (873D) και απαιτείται η κάθαρσις, που θα συστήσουν οι δελφικοί εξηγηταί. Η μεταδοτικότητα τού μιάσματος αναγνωρίζεται μέσα σε ορισμένα όρια (881-DE)].

Σʼ αυτό και σε πολλά άλλα θέματα ο Πλάτωνας ακολουθεί την αθηναϊκή συνήθεια και την δελφική αυθεντία. Δέν είναι ανάγκη να υποθέσουμε, πως ο ίδιος απέδιδε κάποια αξία σε ενέργειες αυτού τού είδους. Αποτελούσαν απλώς το τίμημα, που έπρεπε να πληρωθεί, γιά να αξιοποιηθούν οι Δελφοί και γιά να συγκρατηθεί η δεισιδαιμονία μέσα σε όρια.

Θα πούμε λίγα λόγια γιά τις κυρώσεις, με τις οποίες ο Πλάτωνας σκοπεύει να αναγκάσει τους ανθρώπους να παραδεχθούν αυτή τη μεταρρυθμισμένη έκδοση τής παραδοσιακής πίστης. Όσοι την θίγουν με λόγο ή πράξη πρέπει να καταγγελθούν στα δικαστήρια, και, αν βρεθούν ένοχοι, πρέπει να δικασθούν όχι λιγότερο από πέντε χρόνια απομόνωση σε αναμορφωτήριο, όπου πρέπει να υποβάλλονται σε εντατική θρησκευτική προπαγάνδα, αλλά και να τους απαγορευθεί κάθε άλλη ανθρώπινη επικοινωνία. Αν αυτό δέν τους θεραπεύσει, να τιμωρούνται με θάνατο.

[«Νόμοι» 907D-909D). Όσων η αντιθρησκευτική διδασκαλία επιβαρύνεται από αντικοινωνική συμπεριφορά, η τιμωρία είναι ισόβια φυλάκιση (909BC) σε φρικτό μέρος (908Α) - μοίρα, που ο Πλάτωνας θεωρεί χειρότερη από θάνατο (908Ε). Σοβαρά τελετουργικά αδικήματα, όπως η θυσία στον θεό από κάποιον, που βρίσκεται σε κατάσταση μιάσματος, πρέπει να τιμωρούνται με θάνατο (910CE), όπως και γινόταν στην Αθήνα: η αντίδραση αυτή δικαιολογείται από την παλαιά άποψη, πως τέτοιου είδους πράξεις επισύρουν την οργή των θεών εναντίον ολόκληρης τής πόλης (910Β)].

Στὴν πραγματικότητα, ο Πλάτωνας επιθυμεί να ξαναζωντανέψει τις δίκες των αιρετικών τού 5ου αιώνα (είναι σαφές, πως θα καταδίκαζε τον Αναξαγόρα, αν δέν διόρθωνε τις απόψεις του).


[«Νόμοι» 967BC, «κάποιοι», που κατά το παρελθόν βρέθηκαν μπλεγμένοι σε φασαρίες, με το να διαβεβαιώνουν ψευδώς, πως τα ουράνια σώματα είναι «μεστά λίθων και γης», οφείλουν να θεωρήσουν ως μόνους υπεύθυνους τους εαυτούς τους. Αλλά η άποψη, ότι η αστρονομία είναι μιά επικίνδυνη επιστήμη θεωρείται πλέον παρωχημένη, χάρη στις νέες ανακαλύψεις (967Α). Μιά κάποια επιπόλαια γνώση είναι πράγματι απαραίτητη γιά την θρησκευτική εκπαίδευση (967D-968A)].

To μόνο καινούριο είναι η προτεινόμενη ψυχολογική θεραπεία των ενόχων. Ότι η μοίρα τού Σωκράτη δέν προειδοποίησε τον Πλάτωνα γιά τον κίνδυνο, που ενυπάρχει σ' αυτές τις ενέργειες, ίσως πράγματι φαίνεται παράξενο. Αλλά αισθανόταν προφανώς, πως η ελευθερία τής σκέψης στα θέματα τής θρησκείας συνιστούσε μιά τόσο μεγάλη απειλὴ γιά την κοινωνία, ώστε έπρεπε να ληφθούν μέτρα. «Αίρεση» είναι ίσως μιά απατηλή λέξη γιά να τη χρησιμοποιήσουμε από την άποψη αυτή. Η θεοκρατική Πολιτεία, που προτείνει ο Πλάτωνας, προοιωνίζεται κατά κάποιο τροπο τη μεσαιωνική θεοκρατία.

Αλλά η μεσαιωνική Ιερά Εξέταση ενδιαφερόταν κυρίως να μήν υποφέρουν οι άνθρωποι στον άλλο κόσμο, ἐπειδὴ εχουν λαθεμένες απόψεις σε τούτον εδώ. Εξωτερικά τουλάχιστον, ήθελε να σώσει τις ψυχές εις βάρος των σωμάτων.

Το ενδιαφέρον όμως, τού Πλατωνα ήταν εντελώς διαφορετικό. Αυτό, που προσπαθούσε, ήταν να σώσει την κοινωνία από το να μολυνθεί με επικίνδυνες ιδέες, που, κατα την άποψή του, κατέστρεφαν ολοφάνερα τις ρίζες τής κοινωνικής συμπεριφοράς.

[«Νόμοι» 885D: Oυκ επί το μή δραν τα άδικα τρεπόμεθα οι πλείστοι, δράσαντες δʼ εξακείσθαι πειρώμεθα. Και 888B: Μέγιστον δε... το περί τους θεούς ορθώς διανοηθέντα ζην καλώς ή μή. Γιά την πλατειά διάδοση τού υλισμού βλ. 891Β.]

Αισθανόταν, πως είναι υποχρεωμένος να εμποδίσει ως αντικοινωνικὴ κάθε διδασκαλία, που αποδυναμώνει την πίστη, ότι η τιμιότητα είναι η καλύτερη πολιτική. Έτσι, τα κίνητρα τής νομολογίας αυτής είναι πρακτικά και λαϊκά. Από την άποψη αυτή η πλησιέστερη ιστορική αναλογία δέν είναι η Ιερή Εξέταση, αλλά οι δίκες εκείνες των «διανοούμενων παραβατών», με τις οποίες έχουμε πολύ εξοικειωθεί.

Σημείωση:
Το παραπάνω κείμενο είναι απόσπασμα
από το βιβλίο τού Ε.R. Dοdds: «Oι έλληνες και τo παράλoγo»,
έκδ. «Iνστιτoύτo τoύ βιβλίoυ - A. Kαρδαμίτσα», Αθήνα, 1996.


Διαβάστε ακόμα
:

Η Ιερά Εξέταση τού Πλάτωνα εναντίον των άθεων
Η εξέλιξη τής μαγείας στην αρχαία Ελλάδα
Ένα χρονικό τού διωγμού των φιλοσόφων διά μέσου των αιώνων
Όταν η Φιλοσοφία αποκόπηκε από τα Μαθηματικά
Μωρολογούντες «φιλόσοφοι» τής ύστερης αρχαιότητας

ΓΡΑΨΤΕ ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΣΑΣ


3 ΣΧΟΛΙΑ

  • Ανώνυμος 32350

    23 Φεβ 2015

    (Ε.R. Dοdds: «Oι έλληνες και τo παράλoγo» κεφ. 7) «Ειναι αληθεια πως προς το τελος της ζωης του επανελαμβανε συνεχως την ρηση "ουδεις εκων αμαρτανει”, αλλα ειχε παψει απο καιρο να δεχεται ικανοποιημενος αυτην την απλοϊκη αποψη, οτι το ηθικο σφαλμα ειναι ενα ειδος λαθος στους υπολογισμους». «Ομως η διασπαση του εμπειρικου ανθρωπου απο τον Πλατωνα σε “δαιμονα” και θηριο πιθανον να μην ειναι τοσο ασυνεπης, οσο μπορει να φαινεται στον συγχρονο αναγνωστη. Αντικατοπτριζει μια παρομεια διασπαση στην αποψη του πλατωνα για την ανθρωπινη φυση: το χασμα αναμεσα στην αθανατη και την θνητη ψυχη ανταποκρινεται στο χασμα που υπαρχει στο οραμα του Πλατωνα για το πως μπορουσε να ειναι ο ανθρωπος και την εκτιμηση του για τον ανθρωπο οπως ειναι». «Ο Πλατωνας αφηνει να φανει εδω ενας τροπος σκεψης που εχει θρησκευτικη καταγωγη, κατι που συναντουμε σε μετεπειτα θρησκευομενους διανοουμενους, απο τον Μ Αυρηλιο ως τον T. S. Eliot - που ειπε σχεδον με τα ιδια λογια οτι "η ανθρωπινη φυση μπορει να αντεξει μοναχα μια πολυ μικρη δοση πραγματικοτητας"». «.... η απαισιοδοξια των Νομων δεν ειναι ενας γεροντικος παραλογισμος: ειναι καρπος της προσωπικης εμπειριας που ειχε ο Πλατωνας απο την ζωη του, καρπος που με την σειρα του κουβαλησε τον σπορο μιας μετεπειτα σκεψης». «Υποψιαζομαι πως, αν ζουσε σημερα ο Πλατωνας, θα ενδιαφεροταν παρα πολυ για την ψυχολογια του βαθους αλλα θα εφριττε απο την υπαρχουσα ταση να υποβιβαζεται το ανθρωπινο λογικο σε εργαλειο για να λογικοποιουνται οι ασυνειδητες ορμες». «Ενω ασχολειται πε το παραδοσιακο προβλημα της θειας δικης, αγνοει σταθερα οχι μονο την παλαια πιστη προς τους 'φθονερους θεους' αλλα (με ορισμενες εξαιρεσεις στον θρησκευτικο νομο) και την παλαια ιδεα πως η τιμωρια των φαυλων πευτει τελικα στους απογονους τους». «Ο Αδης υπαινισσεται ο Πλατωνας, δεν ειναι ενας τοπος αλλα μια κατασταση του νου. Και εδω προβαινει σε μιαν αλλη προειδοποιηση που σημαδευει την μεταβαση απο την κλασσικη στην ελληνιστικη αντιληψη: αν ο ανθρωπος απαιτει προσωπικη ευτυχια απο την ζωη, ας θυμαται πως ο κοσμος δεν υπαρχει για χαρη του, αλλα αυτος για χαρη του κοσμου». (Ε.R. Dοdds: «Oι έλληνες και τo παράλoγo» κεφ.6) «...Ο Πλατωνας ειναι ο σχεδον ο τελευταιος ελληνας διανοουμενος που φαινεται να εχει πραγματικες κοινωνικες ριζες' οι διαδοχοι του, με πολυ λιγες εξαιρεσεις, δινουν την εντυπωση πως ζουν μαλλον στο περιθωριο της κοινωνιας παρα μεσα σε αυτην».

  • Ανώνυμος 32349

    23 Φεβ 2015

    (Ε.R. Dοdds: «Oι έλληνες και τo παράλoγo» κεφ. 7) «…..επειδη ο Πλατωνας κατανοησε καθαροτερα απο καθε αλλον τους κινδυνους που ενυπαρχουν στην φθορα της κληρονομικης Συσσωρευσης, και επειδη στην τελευταια του διαθηκη στον κοσμο διατυπωσε αρκετα ενδιαφερουσες προτασεις για να σταθεροποιηθει η κατασταση αυτη με μια αντιμεταρρυθμιση...........». «… πως η ζωη του Πλατωνα, οπως και η σκεψη του, γεφυρωνει σχεδον το μεγαλο χασμα αναμεσα στον θανατο του Περικλη και στην αποδοχη της μακεδονικης δυναστειας». «Η μεταβαση απο τον πεμπτο στον τεταρτο αιωνα σημαδευτηκε(οπως σημαδευτηκε και η δικη μας εποχη) απο γεγονοτα που μπορουσαν οπωσδηποτε να ειχαν παρακινησει καθε ορθολογιστη να αναθεωρησει την πιστη του. Σε ποια υλικα και ηθικα ερειπια μπορουσε να οδηγησει την κοινωνια η αρχη της ορθολογιστικης ιδιοτελειας φανηκε στην τελικη μοιρα της αθηναΐκης αυτοκρατοριαςʼ σε τι μπορουσε να οδηγησει το ατομο φανηκε στην τελικη μοιρα του Κριτια, του Χαρμιδη και των υπολοιπων τυρρανων. Και απο την αλλη μερια, η δικη του Σωκρατη παρουσιασε το περιεργο θεαμα, ο σοφοτερος ελληνας στην φοβεροτερη κριση της ζωξς του να σαρκαζει σκοπιμα και αδικαιολογητα τουτη την αρχη, τουλαχιστον οπως την καταλαβαινε ο κοσμος». «Στα τελευταια του εργα, ωστοσο, αφου απορριπτει την ιδεα του φιλοσοφου-βασιλια ως ενα απιθανο ονειρο και επιστρεφει ξανα στην αρχη του Νομου, αποδιδει μεγαλυτερη σημασια στα κινητρα που διεπουν την κοινωνικη ανθρωπινη συμπεριφορα, και φαινεται πως ουτε ο φιλοσοφος δεν γλιτωνει απο την επιρροη τους». «Στους Νομους, τουλαχιστον, η αρετη του κοινου ανθρωπου κατα τα φαινομενα δεν στηριζεται πανω στην γνωμη η ακομα στον ορθο λογο, αλλα στην διαδικασια της συνηθειας, με την οποια το ατομο αναγκαζεται να δεχεται ορισμενες ʽωφελιμεςʼ δοξασιες και να ενεργει συμφωνα με αυτες. Στο κατω-κατω, λεει ο Πλατωνας, αυτο δεν ειναι πολυ δυσκολο: οι ανθρωποι που πιστευουν στον Καδμο και στα δοντια του δρακοντα μπορουν να πιστευουν οτιδηποτε» (Νομοι 664a)

  • Bielidopoulos

    23 Φεβ 2015

    ~ Και μόνο ότι στην αλληγορία του σπηλαίου αναφέρεται σε έναν πεφωτισμένο που επιστρέφει στο σπήλαιο για να πει στους άλλους τι υποτίθεται ότι είδε, αυτό μιλάει από μόνο του, κάτι δεν πάει καλά. https://www.youtube.com/watch?v=FD93uGYSYP4 http://www.freeinquiry.gr/pro.php?id=3023