ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΣ
ΚΑΙ ΕΘΝΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Συγγραφέας:
Θεόφιλος Βέικος

Η εθνική ταυτότητα τρέφεται κυρίως από το παρελθόν. Αλλʼ ενώ το παρελθόν προϋποτίθεται σταθερό και αναλλοίωτο, στην πραγματικότητα ό,τι είναι γραμμένο σʼ αυτό δεν είναι γραμμένο πάνω σε μάρμαρο, αλλά πάνω σε άργιλο. Η συλλογική συνείδηση του παρελθόντος προϋποθέτει «μια βαθειά ριζωμένη ψευδαίσθηση», όπως είναι η θρησκεία κατά τον Durkheim: όλα τα περασμένα αναβιώνονται εδώ αναδρομικά σʼ όλη τους την αλήθεια.

Το όνειρο αυτό του παρελθόντος, που το αφηγούμαστε διαρκώς με μια σχετικά σταθερή μορφή, λειτουργεί σαν όπλο, που το αντιτάσσουμε στους άλλους, για να νιώθουμε ασφαλείς πάνω στις ρίζες μας και μαζί σα δύναμη, που εξασφαλίζει τη συνοχή μας σαν ομάδα ή έθνος.

Οι παραστάσεις τού ονείρου έχουν ηθικό και πολιτικό μάλλον, παρά ιστορικό νόημα. Μπορούν λοιπόν, να αλλάζουν από καιρό σε καιρό, ανάλογα με τις ανάγκες, αλλά οι αφηγητές τού ονείρου πάντοτε ισχυρίζονται, πως το παρελθόν αυτό, που αφηγούνται, είναι αναλλοίωτο.

Η γενεαλογία μας ανάγει στο πρωταρχικό ερώτημα τής αρχής: πού τοποθετούνται οι απαρχές τού ελληνικού, τού γερμανικού ή τού τουρκικού έθνους; Ερωτήματα αυτού τού τύπου προϋποθέτουν τη μεταφυσική ιδέα, πως οι γενιές διαδέχονται συνεχώς η μια την άλλη ανά τους αιώνες, σʼ ένα γεωγραφικό χώρο κατά προσέγγιση σταθερό και μʼ ένα τρόπο ζωής συνεχόμενο, έτσι, που οι άνθρωποι να ζουν σαν να κληρονομούν μια «ουσία», που αποτελεί τον πυρήνα τής συλλογικής τους ταυτότητας.

Μʼ αυτή την απλή αλλʼ απιστοποίητη ιδέα, η εξέλιξη τού έθνους προβάλλεται σαν αναγκαία πορεία και ο λαός φαντάζει σα να έχει ένα πεπρωμένο, που ξετυλίγεται δια μέσου των διαφόρων περιστατικών τής ιστορίας του. Καθώς η φαντασία έχει αναλάβει εδώ να ανασυνθέσει το πραγματικό, η καταγωγή και η ιστορική συνέχεια παράγονται και αναπαράγονται, σε ευφάνταστη πάντοτε πλοκή, με μύθους, μυθολογήματα και ιδεολογήματα, που θεμελιώνουν και τρέφουν τη συλλογικότητα.

Στο ερώτημα «τί είσαι;», η απάντησή μου θα έχει κανονικά τη μορφή μιας πρότασης ταυτότητας: «είμαι έλληνας», «είμαι μακεδόνας», «είμαι βελβενδινός» ή «είμαι σοσιαλιστής» «είμαι φιλόσοφος», «είμαι ολυμπιακός» -  ανάλογα με τις συνθήκες εκφοράς τού λόγου. Ενώ το ερώτημα απαιτεί να δηλώσω την ιδιότητά μου, η άμεση ανταπόκρισή μου σʼ αυτό είναι να πω, ότι ανήκω σε μια ομάδα (εθνική, πολιτική, επαγγελματική, θρησκευτική ή φίλαθλη). Η ετοιμότητά μου να ταυτιστώ μʼ αυτήν δεν έχει λογική βάση. Προϋποθέτει την ιδέα, πως είμαι μια ύπαρξη, που αυτοπροσδιορίζεται και γιʼ  αυτό δηλώνω κάθε φορά τί είμαι, επιδείχνω δηλαδή την ταυτότητά μου, για να οριοθετήσω την ύπαρξή μου και μαζί να κάνω διακρίσεις, συγκινησιακά φορτισμένες: εμείς και οι άλλοι (οι ξένοι, οι αντίπαλοι, οι εχθροί). Η ταυτότητα
παραπέμπει σε διαφορές και αντίστροφα.

Το σύνθημα λ.χ. των σημερινών ναζιστών: «η Γερμανία ανήκει στους γερμανούς», ενώ δηλώνει ταυτότητα, ορθώνει διακρίσεις σε βάρος εκείνων, που ζουν στη Γερμανία, αλλά δεν είναι γερμανοί (Ausländer). Η διαφορά υπάρχει ήδη μέσα στον ίδιο τον ορισμό τής ταυτότητας. Η διαφορά μάλιστα, οικείου και αλλότριου, δικού μας και ξένου, αυτού, που είναι μέσα και αυτού, που είναι έξω από την ομάδα, διάκριση, που αποτελεί θεμελιώδη κατηγορία για την κατατανόηση τού κοινωνικού κόσμου, έχει πρωταρχική σημασία στη διαδικασία συγκρότησης τής ατομικής και τής συλλογικής ταυτότητας. Ταυτότητα σημαίνει δυο πράγματα: τη συνείδηση, πως ανήκουμε στον εαυτό μας και τη συνείδηση, πως ανήκουμε στην ομάδα ή την τάξη, την εκκλησία ή την αίρεση, το κόμμα, τη φατρία, το έθνος, ανήκουμε δηλαδή στους ομοίους μας.

Μʼ αυτό το νόημα, η προσωπική ταυτότητα εκφράζει λογικό πλεονασμό. Γιατί δηλώνοντας, πως είμαι εγώ ο ίδιος, δεν έχει νόημα να λέω, πως ανήκω στον εαυτό μου, σαν να επρόκειτο για οντότητα ευρύτερη από το εγώ μου.

Και η συλλογική ταυτότητα φαίνεται να εμπεριέχει μια αντίφαση: ενώ το άτομο μπορεί να ταυτίζεται με τον εαυτό του δια μέσου τής συνεχώς μεταβαλλόμενης πορείας τής ζωης του κι έτσι να αναγνωρίζεται ως πρόσωπο (ακόμα και μετά το θάνατό του), η ομάδα συγκροτεί την ταυτότητά της με ιδανικά σημαίνοντα, σύμβολα και αξίες, αποτελώντας οντότητα, που τα μέλη της δεν ταυτίζονται φυσικά μεταξύ τους και που η πορεία της στο χρόνο είναι ασυνεχής. Τα χάσματα, ωστόσο, τα κενά και οι ρωγμές στη δομη της καλύπτονται με ιδανικά και σύμβολα, στα οποία μπορεί να μεταλαμπαδευτεί το αίσθημα τού ιερού, τής αγάπης, τού σεβασμού, τής θυσίας, τού φόβου, τα συναισθήματα δηλαδή, που αποτέλεσαν το συνθετικό υλικό των θρησκευτικών κοινοτητων.

Διαφορετικά από την ταυτότητα, που παρουσιάζεται ως αυστηρή και σκληρή κατηγορία, η διαφορά αποτελεί μια πολύ κυμαινόμενη έννοια: μπορεί να κυμαίνεται από την απλή ετερότητα (οι άλλοι, άνθρωποι διαφορετικοί) μέχρι τη σημαντική διαφορά (άνθρωποι, που ζουν σε κοινωνίες χωρίς γραφή, λαοί μή αναπτυγμένοι, κοινωνίες μή βιομηχανικές, μή πολιτισμένες ή μή δυτικές, μή ευρωπαϊκές κ.λπ.) και ως την εχθρότητα (λαοί βάρβαροι, επιθετικοί, επικίνδυνοι). Ο Άλλος είναι ο τόπος, όπου εδρεύει η ετερότητα και εχθρότητα. Αλλά κανείς δεν μπορεί σίγουρα να πει ποιος είναι ακριβώς ο «άλλος». Γιατί το άλλο, το έτερο και ξένο, ορίζεται μόνο από τη θέση τού ταυτού και τη θέση αυτή κανένας δεν τη βλέπει και δεν την ορίζει. Είναι σαν το μάτι, που βλέπει όλα τα άλλα, αλλά, που δεν μπορεί να δει τον εαυτό του.

Έτσι, ενώ η διαφορά αποτελεί κρίσιμη έννοια στή διαδικασία συγκρότησής τής ταυτότητας, είναι μάλιστα έννοια - κλειδί σε ζητήματα ιδιαίτερα, που αφορούν τη συλλογική ταυτότητα, αυτή ωστόσο στην πράξη παρουσιάζεται πολύ εύπλαστη και κινητική. Έχει σαφή λογική προτεραιότητα σε σχέση με την ταυτότητα, χωρίς την οποία φυσικά δε γίνεται λόγος για διαφορά, αλλά βρίσκεται συνεχώς μέσα στη δίνη τού πραγματικού. Η διαφορά είναι συγκεκριμένη, ενώ η ταυτότητα αφηρημένη.






Ο συγγραφέας, Θεόφιλος Βέικος (1936-1995),
ήταν διδάκτορας τής φιλοσοφίας,
καθηγητής στο πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.

 
 

Το παράδοξο είναι, πως, ενώ οι άνθρωποι φτιάχνουν μέσα στην πραγματικότητα ένα κόσμο συγκεκριμένων διαφορών, ωστόσο αυτοί μάχονται διαρκώς για ταυτότητες. Γιʼ αυτές κάνουν πολέμους ανάμεσά τους και θυσιάζονται στα πεδία των μαχών. (Αποσπάσματα από το βιβλίο).


61 σελίδες, αρχείο μορφής pdf, 529 ΚB.
Κατεβάστε δωρεάν ολόκληρο το βιβλίο κάνοντας κλικ εδώ.



ΓΡΑΨΤΕ ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΣΑΣ